Bỏ qua đến nội dung

Nước mắm Nam Ô Đà Nẵng - Tinh hoa di sản bốn thế kỷ dưới chân đèo Hải Vân

Hình thành hơn bốn thế kỷ bên ghềnh đá dưới chân đèo Hải Vân, nước mắm Nam Ô Đà Nẵng là sản vật truyền thống từng tiến vua, được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia và bảo hộ Chỉ dẫn địa lý.

NSSC Đà NẵngĐăng: Cập nhật lần cuối: 14 phút đọc

Nghệ nhân làng chài lọc từng mẻ nước mắm Nam Ô Đà Nẵng bên những hàng chum sành ủ chượp lâu năm

Nằm nép mình dưới chân đèo Hải Vân hùng vĩ nơi dòng sông Cu Đê hòa vào làn nước xanh thẳm của vịnh biển miền Trung, nước mắm Nam Ô Đà Nẵng từ lâu đã trở thành biểu tượng ẩm thực trứ danh có lịch sử hơn 400 năm tuổi. Kết tinh từ nguồn cá cơm than đánh bắt đúng vụ tháng Ba âm lịch cùng kỹ thuật ủ chượp thủ công tỉ mỉ trong chum gỗ mít và lu sành, từng giọt mắm nhĩ sánh đỏ màu cánh gián đã lưu giữ trọn vẹn hồn cốt văn hóa biển của cư dân vùng cửa ô phía Nam.

Nguồn gốc nước mắm Nam Ô Đà Nẵng bên chân đèo

Lịch sử hình thành của nước mắm Nam Ô Đà Nẵng gắn liền với quá trình mở cõi về phương Nam và sự ra đời của ngôi làng chài cổ nằm ở vị trí giao thoa giữa núi rừng Hải Vân, sông Cu Đê và vịnh biển Đà Nẵng. Trải qua hơn bốn thế kỷ thăng trầm, nghề ủ mắm truyền thống tại đây đã phát triển từ phương thức dự trữ cá biển tự nhiên của cư dân ven vịnh thành một di sản nghề thủ công nổi tiếng từng được tuyển chọn làm sản vật tiến vua.

Lịch sử làng chài cổ cửa ô phía Nam

Theo các tư liệu lịch sử và truyền ngôn của những bậc cao niên vùng Liên Chiểu, tên gọi Nam Ô mang ý nghĩa là vùng đất nằm ở phía nam của châu Ô xưa trong lịch sử mở mang bờ cõi Đại Việt từ thế kỷ XIV đến thế kỷ XV. Đến đầu thế kỷ XVIII, các tộc họ ngư dân cư ngụ ven ghềnh đá dưới chân đèo Hải Vân đã định hình quy trình muối cá quy mô tập trung, khai sinh ra làng nước mắm Nam Ô Đà Nẵng thuộc địa bàn phường Hòa Hiệp Nam và Hòa Hiệp Bắc, quận Liên Chiểu ngày nay.

Dưới triều đại nhà Nguyễn, nhờ hương vị thơm dịu đặc trưng và độ đạm tự nhiên tinh khiết, sản vật nước mắm nhĩ của làng chài Nam Ô đã theo các đoàn thuyền buôn vượt đèo Hải Vân ra kinh thành Phú Xuân để dâng tiến hoàng cung, đồng thời theo mạng lưới giao thương đường thủy lan tỏa khắp vùng duyên hải Trung Bộ. Qua nhiều thế hệ nối tiếp, những bí quyết tuyển chọn luồng cá, canh độ mặn của muối và lắng lọc từng giọt mắm đầu mùa vẫn được các gia tộc làng biển gìn giữ nguyên vẹn như một phần căn cước văn hóa cộng đồng.

Sinh thái vịnh biển và ghềnh đá Nam Ô

Yếu tố địa lý tự nhiên đóng vai trò nền tảng quyết định phẩm chất khác biệt của nước mắm Nam Ô Đà Nẵng. Ngôi làng cổ tọa lạc trên một mũi đất nhô ra vịnh biển, phía bắc tựa lưng vào dãy Hải Vân che chắn gió bấc, phía nam có cửa sông Cu Đê đổ ra biển mang theo lượng phù sa và sinh vật phù du dồi dào, còn ngay sát bờ là rạn đá ngầm Nam Ô phủ đầy rong mơ và tảo biển tự nhiên.

Chính cấu trúc thủy văn giao thoa giữa dòng nước ngọt đầu nguồn với vùng nước mặn ấm áp trong vịnh đã tạo nên ngư trường lý tưởng thu hút các đàn cá cơm di cư về kiếm ăn hằng năm. Bên cạnh đó, khí hậu vùng ven vịnh Liên Chiểu với số giờ nắng cao vào mùa xuân hè và làn gió biển khô ráo thổi đều quanh ghềnh đá giúp quá trình lên men sinh hóa trong các chum mắm diễn ra ổn định, thúc đẩy quá trình phân giải protein cá thành các axit amin tự nhiên một cách trọn vẹn.

Tiêu chí bách khoaĐặc điểm di sản của nước mắm Nam Ô Đà Nẵng
Không gian văn hóa gốcLàng chài cổ Nam Ô, phường Hòa Hiệp Nam và Hòa Hiệp Bắc, quận Liên Chiểu, Đà Nẵng
Lịch sử hình thànhKhởi nguồn từ đầu thế kỷ XVIII, từng là sản vật tiến vua thời nhà Nguyễn
Nguyên liệu cốt lõiCá cơm than tháng Ba âm lịch kết hợp cùng muối hạt tinh khiết lưu kho trên một năm
Dụng cụ ủ chượp truyền thốngChum gỗ mít hoặc lu sành tráng men, đáy lót sạn đạo thạch và vỉ chổi đót
Chu kỳ lên men tự nhiênPhương pháp ủ chượp mười hai tháng đến mười tám tháng hoàn toàn thủ công
Phẩm chất cảm quanNước mắm nhĩ màu đỏ cánh gián, sánh trong, hương thơm dịu và hậu vị ngọt đạm tự nhiên
Danh hiệu bảo tồn cấp quốc giaDi sản văn hóa phi vật thể quốc gia (năm 2019) và Chỉ dẫn địa lý Nam Ô (năm 2024)

Nguyên liệu cốt lõi làm nên nước mắm Nam Ô Đà Nẵng

Danh tiếng trăm năm của nước mắm Nam Ô Đà Nẵng khởi nguồn từ sự khắt khe tuyệt đối trong khâu tuyển chọn hai nguyên liệu tự nhiên duy nhất là cá biển tươi và muối hạt kết tinh. Người thợ làm mắm làng cổ quan niệm chỉ khi con cá đạt độ béo hoàn hảo và hạt muối đã rũ bỏ hết vị đắng chát thì mẻ chượp mới có thể kết tinh thành những giọt mắm nhĩ thượng hạng.

Nguyên liệu cá cơm than tươi rói đánh bắt đúng vụ tháng Ba hòa quyện cùng hạt muối biển tinh khiết
Nguyên liệu cá cơm than tươi rói đánh bắt đúng vụ tháng Ba hòa quyện cùng hạt muối biển tinh khiết

Cá cơm than tháng Ba giàu đạm tự nhiên

Trong hàng chục loài cá nổi đánh bắt tại vịnh Đà Nẵng, nghệ nhân làng nghề chỉ tin dùng duy nhất cá cơm than tháng Ba âm lịch (còn gọi là cá cơm mồm) làm nguyên liệu chính cho mẻ mắm truyền thống. Vào khoảng tháng Hai đến tháng Ba âm lịch hằng năm, khi tiết trời miền Trung chuyển sang nắng ấm và biển êm, những đàn cá cơm than trưởng thành béo tròn, mình dày, thân ánh sắc đen xanh óng ánh kéo về vùng biển quanh ghềnh Nam Ô để tìm mồi rong tảo.

Cá cơm than đánh bắt đúng thời điểm này có hàm lượng đạm tự nhiên cao nhất trong năm, thịt săn chắc và bụng cá sạch. Theo quy tắc bất thành văn của làng nghề, cá vừa kéo lưới từ thuyền thúng đưa lên bờ phải được giữ nguyên độ tươi nguyên bản của nước biển, tuyệt đối không rửa lại bằng nước ngọt bởi nước ngọt sẽ làm mất lớp màng bảo vệ tự nhiên trên da cá và khiến cá bị bở thịt trong quá trình ủ. Những con cá có kích thước đồng đều được nhặt sạch tạp chất ngay tại bãi biển trước khi đưa vào trộn muối theo tỷ lệ chuẩn xác.

Muối hạt lưu kho và chum gỗ mít lót đáy

Hạt muối dùng để ướp cá trong quy trình chế tác nước mắm Nam Ô Đà Nẵng không phải là muối mới thu hoạch mà bắt buộc phải là muối hạt to, trắng trong, giàu khoáng chất được chuyển về từ các đồng muối nắng gió miền Trung như làng muối truyền thống Sa Huỳnh hoặc vùng muối Cà Ná. Muối sau khi nhập về được đổ lên nền kho cao ráo, lưu giữ từ 12 tháng đến 24 tháng để các hợp chất gốc magie và canxi chảy rỉ hết ra ngoài, giúp hạt muối trở nên khô giòn, dịu mặn và hoàn toàn không còn vị chát đắng hay làm đen màu mắm.

Song hành với cá và muối là hệ thống dụng cụ chứa đựng mang đậm bản sắc kỹ thuật dân gian. Người dân Nam Ô sử dụng các lu sành nung già hoặc chum gỗ mít lót vỉ chổi đót có sức chứa từ 200 đến 300 kg chượp. Dưới đáy mỗi chum, nghệ nhân xếp một lớp sạn đạo thạch dưới đáy lu sành (loại đá cuội trắng sạch lấy từ ghềnh biển), phủ lên trên một tấm vỉ đan bằng cọng chổi đót rừng cùng một lớp rơm nếp sạch đóng vai trò như màng lọc sinh học tự nhiên, giúp nước mắm nhĩ khi rút ra qua lỗ thông đáy chum đạt độ trong vắt tuyệt đối mà không lẫn cặn bã.

Kỹ thuật ủ chượp truyền thống của nước mắm Nam Ô Đà Nẵng

Tinh hoa tri thức dân gian của nước mắm Nam Ô Đà Nẵng nằm ở kỹ thuật phối trộn theo tỷ lệ truyền thống và sự kiên nhẫn chờ đợi quá trình chuyển hóa sinh học tự nhiên suốt bốn mùa mưa nắng. Không sử dụng bất kỳ chất xúc tác công nghiệp nào, người nghệ nhân để cho thời gian, nắng gió và hệ enzyme nội tại trong ruột cá cơm tự hoàn thiện hương vị.

Những giọt nước mắm nhĩ màu đỏ sẫm cánh gián được chiết rót thủ công tại không gian làng nghề Nam Ô
Những giọt nước mắm nhĩ màu đỏ sẫm cánh gián được chiết rót thủ công tại không gian làng nghề Nam Ô

Nguyên lý ủ chượp mười hai tháng ròng

Trong phương pháp ủ chượp mười hai tháng cổ truyền của cư dân Nam Ô, cá cơm than tươi và muối hạt lưu kho được trộn đều bằng tay theo tỷ lệ cổ điển 10 phần cá với 3,5 đến 4 phần muối (tùy theo độ lớn của con cá và thời tiết từng vụ). Sự tài tình của người thợ lão luyện thể hiện ở cảm nhận xúc giác: trộn sao cho hạt muối thấm đều vào từng thớ cá mà không làm nát bụng cá, sau đó xếp từng lớp chượp vào chum sành hoặc thùng gỗ mít, rải một lớp muối mỏng trên mặt rồi cài vỉ tre và đặt đá cuội nén chặt.

Sau vài ngày đầu, nước bổi tiết ra ngập mặt vỉ đan, chum chượp được đậy kín bằng nắp gỗ hoặc nắp đan tre hình chóp nón để tránh nước mưa và bụi bẩn nhưng vẫn đảm bảo sự trao đổi nhiệt tự nhiên. Trong suốt chu kỳ từ 12 tháng đến 18 tháng, nghệ nhân thực hiện kỹ thuật đánh khuấy và phơi nắng gián tiếp đều đặn để hệ enzyme protease trong cá phân giải hoàn toàn chuỗi protein phức tạp thành các axit amin tự do. Chính khoảng thời gian ủ dài ngày dưới tiết trời giao mùa miền Trung đã giúp mẻ chượp chín ngấu đồng đều từ đáy lên mặt chum.

Sắc đỏ cánh gián và hậu vị ngọt thanh

Khi mẻ chượp đã đủ độ chín sau hơn một năm ủ tĩnh, người thợ mở nút gỗ ở lỗ lù sát đáy chum để từng giọt cốt đầu tiên thấm qua lớp lọc chổi đót và sạn đạo thạch dưới đáy lu sành nhỏ xuống chậu hứng. Thành phẩm thu được chính là nước mắm nhĩ màu đỏ cánh gián (hoặc màu nâu hổ phách óng ánh dưới ánh nắng), sóng sánh tự nhiên và tỏa mùi thơm nồng dịu đặc trưng của cá cơm than lên men chín kỹ chứ không hề gắt nồng.

Về mặt cảm quan và dinh dưỡng, giọt mắm cốt Nam Ô khi chạm đầu lưỡi mang vị mặn dịu hài hòa, ngay sau đó lan tỏa vị ngọt thanh sâu lắng của đạm axit amin tự nhiên đọng lại nơi cuống họng. Hàm lượng nitơ toàn phần và nitơ axit amin cao vượt trội được hình thành hoàn toàn từ quá trình thủy phân tự nhiên giúp sản vật giữ được hương sắc bền bỉ qua nhiều năm mà không cần đến bất kỳ phụ gia bảo quản nào.

  • Tỷ lệ muối cá chuẩn xác: Duy trì ngưỡng bão hòa muối tự nhiên khoảng 3,5 đến 4 phần muối trên 10 phần cá cơm than nhằm ức chế vi khuẩn gây ươn và kích hoạt enzyme phân giải đạm.
  • Cấu trúc lọc đa tầng dưới đáy chum: Kết hợp đá cuội biển, vỉ đan bằng cọng chổi đót núi rừng và lớp bã chượp tự nhiên tạo thành bộ lọc cơ học giữ cho giọt mắm nhĩ trong veo.
  • Độ chín sinh hóa hoàn chỉnh: Thời gian ủ kéo dài tối thiểu 12 đến 18 tháng giúp triệt tiêu hoàn toàn mùi tanh cá tươi, kết tinh hương thơm dịu và hậu vị ngọt hậu đặc trưng.

Vị thế di sản văn hóa của nước mắm Nam Ô Đà Nẵng

Vượt lên trên vai trò của một gia vị ẩm thực thông thường, nước mắm Nam Ô Đà Nẵng là sợi dây kết nối tâm linh, tín ngưỡng làng biển và bản sắc văn hóa ẩm thực của người dân xứ Quảng. Sự ghi nhận thông qua các danh hiệu di sản và chỉ dẫn địa lý cấp quốc gia đã khẳng định tầm vóc bền vững của làng nghề cổ hơn bốn thế kỷ.

Linh hồn ẩm thực và tín ngưỡng làng biển

Trong văn hóa ẩm thực bản địa của vùng đất Quảng Nam – Đà Nẵng, chén nước mắm nhĩ Nam Ô thêm vài lát ớt xanh giã dập và tép tỏi lý sơn luôn hiện diện ở vị trí trung tâm trên mâm cơm gia đình. Hương vị đậm đà của mắm cốt là linh hồn không thể thiếu để tôn lên sự tròn vị của những món ăn truyền thống trứ danh như gỏi cá Nam Ô, bánh tráng cuốn thịt heo Đà Nẵng hay tô mì Quảng đậm đà tình quê.

Không chỉ gắn liền với mâm cơm thường nhật, những chum mắm nhĩ đầu mùa ngon nhất còn là phẩm vật dâng cúng trang trọng trong các nghi lễ tín ngưỡng dân gian ven biển. Hằng năm, vào dịp diễn ra lễ tế Cá Ông làng biển Nam Ô và không gian lễ hội Cầu Ngư Đà Nẵng vang vọng nhịp chèo của nghệ thuật Hát bả trạo của ngư dân ven biển Quảng Nam Đà Nẵng, các bậc trưởng lão làng nghề đều thành kính dâng lễ vật nước mắm cốt lên lăng Ông và đình làng để tạ ơn biển cả đã ban tặng nguồn cá cơm than dồi dào, cầu mong mưa thuận gió hòa cho những chuyến vươn khơi.

Danh hiệu di sản quốc gia và chỉ dẫn địa lý

Ghi nhận giá trị lịch sử, văn hóa và kho tàng tri thức dân gian độc đáo được trao truyền qua nhiều thế hệ, tháng 8 năm 2019, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã ban hành Quyết định số 2974/QĐ-BVHTTDL chính thức đưa nghề làm nước mắm Nam Ô vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Tiếp nối dấu mốc văn hóa đó, vào tháng 6 năm 2024, Cục Sở hữu trí tuệ (Bộ Khoa học và Công nghệ) đã cấp Giấy chứng nhận đăng ký chỉ dẫn địa lý nước mắm Nam Ô số 00140 cho thành phố Đà Nẵng, xác lập hệ tiêu chuẩn khoa học nghiêm ngặt về nguồn gốc nguyên liệu, quy trình ủ chượp và chỉ tiêu hóa lý của sản phẩm.

Sự cộng hưởng giữa danh hiệu di sản phi vật thể và văn bằng bảo hộ chỉ dẫn địa lý đã tạo dựng điểm tựa vững chắc để cộng đồng ngư dân dưới chân đèo Hải Vân bảo tồn trọn vẹn phương pháp ủ mắm cổ truyền giữa nhịp sống đô thị hóa. Thông qua hệ thống cơ sở dữ liệu di sản trên cổng thông tin Đà Nẵng NSSC, những giá trị lịch sử và tri thức bản địa kết tinh trong từng giọt nước mắm Nam Ô Đà Nẵng tiếp tục được gìn giữ và lan tỏa sâu rộng như một niềm tự hào văn hóa biển của miền Trung Việt Nam.

Chia sẻ:
ĐC

NSSC Đà Nẵng

danang.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Đà Nẵng.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Đặc sản Đà Nẵng.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất