Lễ hội Cầu Ngư Đà Nẵng - Di sản tâm linh vạn chài ven vịnh biển
NSSC Đà NẵngĐăng: Cập nhật lần cuối: 14 phút đọc

Khởi nguồn từ nếp sống vươn khơi bám biển lâu đời của cư dân duyên hải Trung Bộ, lễ hội Cầu Ngư Đà Nẵng là sinh hoạt văn hóa tâm linh trọng đại bậc nhất tại các làng chài ven vịnh biển. Khi những cơn gió xuân ấm áp bắt đầu thổi nhẹ trên mặt nước xanh thẳm, cộng đồng ngư dân từ Nam Ô, Xuân Hà đến Mân Thái lại nô nức mở hội, gửi gắm ước vọng về một mùa đánh bắt thuận buồm xuôi gió.
Cội nguồn tín ngưỡng thờ Cá Ông trong lễ hội Cầu Ngư Đà Nẵng
Lịch sử hình thành lễ hội Cầu Ngư Đà Nẵng gắn liền với hành trình mở cõi phương Nam và quá trình lập làng, lập vạn của cư dân ngư nghiệp dọc dải bờ biển từ chân đèo Hải Vân đến sườn núi Sơn Trà. Trải qua hàng trăm năm đối mặt với sóng gió đại dương, niềm tin tâm linh về vị phúc thần biển cả đã trở thành điểm tựa tinh thần vững chãi cho mỗi chuyến tàu ra khơi.
Tục thờ Nam Hải Cự Tộc Ngọc Lân Tôn Thần
Trong tâm thức dân gian của ngư dân miền Trung, cá voi luôn được tôn xưng kính cẩn là Cá Ông, Ông Ngư, Ông Khơi hoặc Ông Lộng. Theo truyền thuyết xứ Quảng, Cá Ông là hóa thân từ mảnh áo cà sa của đức Phật Quan Thế Âm ném xuống biển Đông để cứu độ những đoàn thuyền gặp sóng dữ. Dưới triều Nguyễn, nhằm ghi nhận công lao hộ quốc cứu dân trên biển, triều đình đã nhiều lần ban sắc phong cao quý cho Cá Ông với mỹ tự Nam Hải Cự Tộc Ngọc Lân Tôn Thần.
Mỗi khi phát hiện Cá Ông kiệt sức dạt vào bờ biển (gọi thành kính là "Ông lụy"), cả làng chài dừng công việc thường nhật để tổ chức tang lễ trọng thể. Người đầu tiên phát hiện Ông lụy được suy cử làm "trưởng nam" của toàn vạn, khoác áo xô gai, đội mũ rơm và chịu tang Ông như bậc sinh thành. Sau ba năm an táng dưới cát biển, vạn chài làm lễ "thượng ngọc cốt", rước bộ xương Ông về tẩy trần bằng rượu trắng và nước thơm, đặt vào quách gỗ sơn son thếp vàng lưu giữ trang nghiêm trong hậu cung lăng Ông.
Hệ thống lăng Ông tại các vạn chài cổ
Không gian thực hành tín ngưỡng của lễ hội Cầu Ngư Đà Nẵng được bồi đắp trên mạng lưới hàng chục ngôi đền, miếu và lăng thờ Cá Ông trải dài suốt cung bờ biển ôm trọn vịnh Đà Nẵng. Ngay từ thế kỷ XVII – XVIII, khi các vạn chài cổ như vạn chài Thanh Khê, vạn Xuân Hà, vạn Nam Ô dưới chân đèo Hải Vân hay làng biển Mân Thái, Thọ Quang, Phước Mỹ bên sườn núi Sơn Trà được xác lập, thiết chế đầu tiên mà cộng đồng ngư dân kiến tạo là ngôi lăng thờ thần Nam Hải nhìn thẳng ra biển lớn.
Các ngôi lăng Ông tại Đà Nẵng như Lăng Ông Nam Ô, Lăng Ông Tân Thái, Lăng Ông Thọ Quang hay Lăng Ông Hà Khê được xây dựng theo kiến trúc truyền thống chữ Đinh hoặc chữ Tam, mái lợp ngói âm dương, bờ nóc đắp nổi lưỡng long chầu nguyệt. Bên trong chính điện bài trí sắc phong của các vua triều Nguyễn như vua Gia Long, Minh Mạng, Thiệu Trị và Tự Đức cùng án thờ tiền hiền khai canh lập vạn. Mạch nguồn tín ngưỡng thờ thần biển nơi đây có sự kết nối lịch sử sâu sắc với lễ hội cầu ngư Thuận An và không gian văn hóa cửa biển tại vịnh Lăng Cô Huế.
| Tiêu chí di sản | Thông tin lịch sử và văn hóa của lễ hội Cầu Ngư Đà Nẵng |
|---|---|
| Danh hiệu vinh danh | Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận năm 2016) |
| Đối tượng suy tôn chính | Nam Hải Cự Tộc Ngọc Lân Tôn Thần (Cá Ông) cùng chư vị Thủy thần và Tiền hiền vạn chài |
| Thời gian tổ chức hằng năm | Từ trung tuần tháng Giêng đến hết tháng Ba âm lịch (mở màn vụ đánh bắt cá nam đầu xuân) |
| Không gian trung tâm | Lăng Ông Ngư công viên biển Hà Khê (quận Thanh Khê) và các lăng Ông quận Sơn Trà, Liên Chiểu |
| Nghi thức tâm linh cốt lõi | Lễ Nghinh Ông trên biển, lễ rước sắc, lễ tế Âm linh, lễ tế Chánh (Chánh tế) và lễ tống na |
| Nghệ thuật diễn xướng đặc trưng | Diễn xướng hát Bả Trạo chèo thuyền cạn, hát Tuồng cổ thờ thần và hò khoan miền biển |
| Hoạt động phần hội dân gian | Hội thi ngoáy thúng tròn trên biển, thi đan lưới, gánh cá tiếp sức và kéo co trên cát |
Không gian văn hóa và lịch mở hội của lễ hội Cầu Ngư Đà Nẵng
Không gian tổ chức lễ hội Cầu Ngư Đà Nẵng mang đậm hơi thở phóng khoáng của biển cả, kết nối hài hòa giữa các thiết chế đình lăng cổ kính trong làng chài với bãi cát trải dài và mặt nước xanh biếc của vịnh Đà Nẵng. Thời điểm mở hội hằng năm gắn chặt với nhịp điệu sinh thái của biển Đông và chu kỳ ra khơi đầu năm mới của ngư dân.
Quần thể Lăng Ông Ngư tại công viên Hà Khê
Tâm điểm tiêu biểu bậc nhất trong chuỗi sinh hoạt lễ hội toàn thành phố là không gian lễ hội cấp quận tại Lăng Ông Ngư công viên biển Hà Khê, nằm trên đường biển Nguyễn Tất Thành thuộc phường Xuân Hà, quận Thanh Khê. Từ lễ đài nhìn ra mặt vịnh lộng gió, người tham dự có thể chiêm ngưỡng dãy núi Hải Vân ở phía bắc, dòng sông Hàn Đà Nẵng đổ ra cửa biển ở phía đông và bức bình phong xanh thẳm của bán đảo Sơn Trà vươn mình che chắn sóng gió.
Trong những ngày diễn ra đại lễ, khuôn viên Lăng Ông Ngư công viên biển Hà Khê và bãi cát ven biển Thanh Khê được trang hoàng rực rỡ với cờ ngũ sắc, cờ thần và cổng tam quan hướng ra khơi xa. Không khí lễ hội còn lan tỏa mạnh mẽ sang bờ biển phía đông nơi có bãi biển Mỹ Khê Đà Nẵng, khu vực làng biển Mân Thái, phường Thọ Quang thuộc quận Sơn Trà, vùng biển Non Nước dưới chân danh thắng Ngũ Hành Sơn và làng chài cổ gắn liền với di sản nước mắm Nam Ô Đà Nẵng thuộc quận Liên Chiểu.
Chu kỳ mở hội đầu xuân dọc vịnh biển
Theo lịch cổ truyền, lễ hội Cầu Ngư Đà Nẵng trải dài từ trung tuần tháng Giêng đến hết tháng Ba âm lịch hằng năm tùy theo lệ định kỳ của từng vạn chài. Tại vùng biển Nam Ô và Hòa Hiệp, ngư dân mở hội sớm từ rằm tháng Giêng đến trung tuần tháng Hai âm lịch. Tiếp nối mạch lễ hội đó, ngư dân ba phường Thanh Khê Đông, Thanh Khê Tây và Xuân Hà của vạn chài Thanh Khê tổ chức đại lễ vào trung tuần tháng Giêng hoặc tháng Hai âm lịch, còn các vạn chài Thọ Quang, Mân Thái mở hội vào tháng Hai đến tháng Ba âm lịch trước vụ cá nam.
Thời điểm tháng Giêng đến tháng Ba âm lịch là giai đoạn chuyển mùa quan trọng trên vùng biển miền Trung, khi gió mùa đông bắc dần nhường chỗ cho gió nồm nam êm ả và dòng hải lưu ấm mang theo nguồn tôm cá dồi dào đổ về gần bờ cũng như ngư trường quanh đảo Cù Lao Chàm. Lễ hội vì thế vừa mang ý nghĩa tạ ơn thần Nam Hải đã che chở cho ngư dân vượt qua mùa biển động bình an, vừa là lễ xuất quân cầu mong mùa biển mới "trời yên biển lặng, tôm cá đầy khoang".
Nghi thức tế lễ và hát Bả Trạo tại lễ hội Cầu Ngư Đà Nẵng
Giá trị cốt lõi làm nên chiều sâu tâm linh và nghệ thuật của lễ hội Cầu Ngư Đà Nẵng nằm ở hệ thống nghi lễ cổ truyền trang nghiêm kết hợp chặt chẽ với loại hình diễn xướng dân gian độc đáo. Toàn bộ phần lễ được tiến hành tuần tự trong hai đến ba ngày theo đúng nghi thức cổ truyền hòa quyện cùng phong tục vạn chài.
Nghi lễ Nghinh Ông trên biển và lễ tế Chánh
Mở đầu chuỗi nghi thức tâm linh trong ngày đầu tiên của lễ hội Cầu Ngư Đà Nẵng là lễ Nghinh Ông rước thần Nam Hải từ ngoài biển khơi về ngự tại lăng Ông. Khi bình minh hé rạng trên vịnh Đà Nẵng, hàng chục tàu đánh cá của ngư dân kết hoa, treo cờ Tổ quốc và cờ hội rực rỡ, xếp thành đội hình uy nghi tiến ra khơi. Trên thuyền chủ dẫn đầu đặt long đình sơn son thếp vàng, hương án trầm hương cùng phường bát âm và các vị bô lão mặc áo dài thụng. Ra tới vùng nước sâu thanh sạch giữa vịnh biển, vị Chánh tế dâng rượu, đọc văn khấn cung thỉnh đức Nam Hải Cự Tộc Ngọc Lân Tôn Thần cùng chư vị Thủy thần theo đoàn thuyền trở về đất liền dự lễ.
Khi đoàn thuyền lễ Nghinh Ông cập bến trong tiếng trống hội và tiếng ốc biển ngân vang, đoàn rước kiệu long đình di chuyển từ mép nước biển tiến về Lăng Ông Ngư công viên biển Hà Khê cử hành lễ an vị. Buổi chiều diễn ra lễ tế Âm linh và thả hoa đăng cầu siêu cho các ngư dân từng gặp nạn trên biển. Sáng ngày chính hội thứ hai, nghi thức lễ tế Chánh được cử hành dưới sự chủ trì của vị Chánh tế và các vị Bồi tế. Trong tiếng nhạc lễ trầm hùng của phường bát âm, các nghi tiết từ nghinh thần, dâng hương, sơ hiến tửu, đọc chúc văn ca ngợi ân đức thần Nam Hải tới lễ ẩm phúc đều diễn ra tôn nghiêm.

Nghệ thuật diễn xướng hát Bả Trạo chèo thuyền cạn
Sau khi nghi thức tế Chánh khép lại, không gian trước sân lăng Ông chuyển sang phần diễn xướng tâm linh đặc sắc nhất của lễ hội Cầu Ngư Đà Nẵng mang tên hát Bả Trạo (chữ "Bả" nghĩa là cầm nắm chắc, chữ "Trạo" nghĩa là mái chèo). Đây là nghệ thuật kết hợp giữa âm nhạc dân gian miền biển, hát Tuồng cổ xứ Quảng và vũ đạo mô phỏng động tác chèo thuyền vượt sóng. Một đội hát Bả Trạo chuẩn mực tại Đà Nẵng gồm từ 12 đến 18 người, chia thành ba vị tổng chỉ huy và đội ngũ con trạo:
- Tổng Mũi (Tổng Tiền): Đứng ở mũi thuyền tượng trưng, đầu đội mũ kim khôi, mặc giáp trụ theo lối võ tướng Tuồng cổ, tay cầm sinh tiền gõ nhịp dẫn dắt phương hướng đoàn thuyền.
- Tổng Thương (Tổng Khoang): Đứng ở khu vực giữa thuyền, tay cầm gàu tát nước và cần câu, vừa hát đối đáp dí dỏm vừa thực hiện động tác tát nước giữ thăng bằng.
- Tổng Lái (Tổng Hậu): Đứng ở vị trí đuôi thuyền, khoác áo chùng lễ phục trang nghiêm, tay nắm vững mái chèo lái lớn điều khiển con thuyền vượt qua ghềnh đá.
- Đội ngũ con trạo (bạn chèo): Gồm 10 đến 14 thanh niên xếp thành hai hàng dọc đối xứng, đầu đội nón lá, mặc đồng phục sắc vàng hoặc xanh lá, hai tay cầm mái chèo gỗ sơn đỏ trắng chèo nhịp nhàng theo tiếng trống chầu và kèn bầu.
Nội dung kịch bản một chầu hát Bả Trạo tại vạn chài Thanh Khê và làng biển Mân Thái gồm chuỗi làn điệu hát Nam, hát Khách, hát Bạch và hò khoan chèo thuyền. Qua lời ca hào sảng, đội Bả Trạo tái hiện hành trình ra khơi đánh bắt của ngư dân, giây phút kiên cường chống chọi với bão tố, sự linh ứng cứu độ của đức Nam Hải Cự Tộc Ngọc Lân Tôn Thần, cho tới khúc khải hoàn đưa thuyền cập bến bình an.

Giá trị cố kết cộng đồng vạn chài qua lễ hội Cầu Ngư Đà Nẵng
Vượt lên trên khuôn khổ của một nghi lễ tín ngưỡng dân gian, lễ hội Cầu Ngư Đà Nẵng đóng vai trò là chất keo văn hóa gắn kết bền chặt các thế hệ cư dân miền biển và khẳng định chủ quyền văn hóa biển đảo lâu đời của dân tộc. Năm 2016, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã chính thức ghi danh lễ hội Cầu Ngư Đà Nẵng vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Các hội thi ngoáy thúng, đan lưới miền biển
Sau những giờ phút trang nghiêm của phần lễ trước lăng Ông, bãi cát dài ven biển Hà Khê, Xuân Hà, Mân Thái và Thọ Quang bước vào phần hội sôi động với chuỗi trò chơi dân gian mang đậm dấu ấn nghề biển. Thu hút sự cổ vũ nồng nhiệt nhất là hội thi ngoáy thúng tròn trên mặt sóng biển. Những ngư dân dày dạn kinh nghiệm đứng vững trên chiếc thuyền thúng tre tròn trịa, dùng đôi tay khỏe khoắn và nhịp lắc hông khéo léo điều khiển chiếc thúng lướt nhanh qua các con sóng bạc đầu về đích.
Trên bãi cát mịn màng, phụ nữ và các bậc cao niên của các vạn chài hào hứng tranh tài trong hội thi đan lưới thủ công — nơi những đôi bàn tay thoăn thoắt luồn kim đan tạo nên những mắt lưới đều tăm tắp, bền chắc. Cạnh đó là các cuộc thi gánh cá chạy tiếp sức trên cát, thi kéo co miền biển, đẩy gậy cùng các đêm biểu diễn hát Tuồng cổ phục vụ nhân dân. Những hội thi ấy giúp ngư dân rèn luyện thể lực dẻo dai, trao truyền kỹ năng nghề biển cho lớp trẻ và thắt chặt tình làng nghĩa xóm.
Bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể quốc gia
Trong bối cảnh đô thị hóa diễn ra nhanh chóng dọc các quận ven biển Đà Nẵng, nhiều làng chài truyền thống đã chuyển mình thành khu phố hiện đại, song lễ hội Cầu Ngư Đà Nẵng vẫn giữ nguyên vẹn mạch nguồn linh thiêng. Chính quyền thành phố và các quận Thanh Khê, Sơn Trà, Liên Chiểu, Ngũ Hành Sơn đã triển khai trùng tu hệ thống lăng Ông cổ, số hóa các bản sắc phong thời Nguyễn và thành lập các câu lạc bộ hát Bả Trạo để nghệ nhân lão thành truyền dạy làn điệu cho thế hệ trẻ.
Bên cạnh nghi lễ và trò chơi dân gian, lễ hội còn tích hợp không gian trưng bày mô hình tàu thuyền, ngư cụ cổ truyền và tuyên truyền ý thức bảo vệ nguồn lợi thủy sản, giữ gìn hệ sinh thái vịnh biển bền vững. Mỗi mùa xuân về, tiếng trống chầu và nhịp mái chèo trong lễ hội Cầu Ngư Đà Nẵng lại ngân vang bên bờ sóng biển Đông như lời khẳng định niềm tự hào về văn hóa biển đảo quê hương. Trên hành trình lưu giữ và lan tỏa kho tàng văn hiến bản địa, chuyên trang Đà Nẵng NSSC luôn đồng hành cập nhật hệ thống tư liệu bách khoa chuẩn xác nhằm tôn vinh những giá trị di sản trường tồn của vùng đất và con người Đà Nẵng.
NSSC Đà Nẵng
danang.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Đà Nẵng.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Đà Nẵng.
Bài liên quan
Lễ hội sâm Ngọc Linh - Không gian văn hóa đại ngàn Nam Trà My
Lễ hội sâm Ngọc Linh diễn ra đầu tháng 8 hằng năm tại Nam Trà My, Quảng Nam. Khám phá lễ rước Thần Sâm Kon Pin, cồng chiêng Xơ Đăng và di sản đại ngàn.
Chả bò Đà Nẵng - Tinh hoa đòn chả hồng đào quyện hương tiêu sọ lá chuối
Chả bò Đà Nẵng chinh phục thực khách nhờ sắc hồng đỏ tự nhiên từ thịt bò đùi tươi, vị cay nồng của tiêu sọ Tiên Phước và hương thơm dịu mát từ lá chuối.
Bánh đậu xanh Hội An - Thức quà nướng than củi đậm vị mặn ngọt nơi phố hội
Bánh đậu xanh Hội An quyến rũ thực khách bởi vỏ đậu xanh nướng than củi giòn xốp quyện nhân thịt mỡ đậm đà, kết tinh nét văn hóa thưởng trà xứ Quảng.



