Bỏ qua đến nội dung

Bán đảo Sơn Trà - Lá phổi xanh kỳ vĩ vươn mình ra biển lớn Đà Nẵng

Nằm tại phía đông bắc đô thị ven sông Hàn, bán đảo Sơn Trà hiện lên như một bức bình phong đá hoa cương khổng lồ ôm trọn lấy vùng vịnh nước sâu yên ả. Nơi đây dung dưỡng hệ sinh thái rừng mưa nhiệt đới ven biển độc đáo bậc nhất Việt Nam cùng kho tàng di sản văn hóa biển đảo lâu đời.

NSSC Đà NẵngĐăng: Cập nhật lần cuối: 17 phút đọc

Toàn cảnh bán đảo Sơn Trà xanh mướt vươn mình ra vịnh biển Đà Nẵng

Từ những thế kỷ trước, các nhà hàng hải phương Đông lẫn phương Tây khi cho thuyền buồm vượt trùng khơi qua dải đất miền Trung đều lấy ngọn núi Tiên Sa làm cột mốc định vị tự nhiên. Trải qua hàng triệu năm bồi tụ cát biển nối liền ba hòn đảo cổ thành dải đất liền mạch, bán đảo Sơn Trà ngày nay kết tinh trọn vẹn vẻ đẹp giao hòa giữa đại ngàn nguyên sinh, ghềnh đá hiểm trở và mạch nguồn tâm linh sâu lắng của cư dân miền biển.

Địa hình kiến tạo và vị thế tấm bình phong của bán đảo Sơn Trà

Nhìn từ bản đồ địa chất vùng duyên hải Trung Bộ, bán đảo Sơn Trà nằm tại địa phận phường Thọ Quang, cách trung tâm đô thị khoảng mười ki lô mét về phía đông bắc. Khối núi vươn dài ra Biển Đông theo hướng tây tây bắc sang đông đông nam với chiều dài khoảng mười ba ki lô mét, chiều rộng dao động từ một phẩy năm đến năm ki lô mét và diện tích tự nhiên đạt khoảng 4.439 héc ta, tạo nên thế núi hình cây nấm độc đáo.

Quá trình bồi tụ nối đảo cổ với đất liền

Về mặt lịch sử kiến tạo địa chất, khối núi Sơn Trà vốn là một cụm gồm ba hòn đảo đá hoa cương và đá biến chất tách biệt ngoài khơi trong kỷ Đệ Tứ. Trải qua hàng vạn năm vận động địa chất kết hợp cùng tác động bồi lắng phù sa của dòng sông Hàn Đà Nẵng đổ ra cửa biển và dòng hải lưu ven bờ Biển Đông, một dải cồn cát bồi tụ lớn đã hình thành, nối liền chân núi phía tây với đất liền thành phố. Quá trình nối đảo tự nhiên này tạo nên cấu trúc địa hình tombolo điển hình hiếm gặp tại bờ biển Việt Nam.

Địa hình toàn khu vực mang đặc trưng của một khối núi trẻ có độ dốc lớn, sườn núi đổ thẳng xuống mặt biển với những vách đá dựng đứng ở phía bắc và phía đông. Độ cao trung bình của khối núi đạt khoảng 350 mét so với mực nước biển, trong đó đỉnh Ốc ở phía đông bắc cao 696 mét, tiếp đến là đỉnh Bàn Cờ ở phía tây đạt khoảng 630 mét và đỉnh Hòn Nghê ở mũi phía đông. Từ cấu trúc ba ngọn núi cổ nối liền nhau, dân gian địa phương từ xa xưa đã lưu truyền câu ca dao về thế chân kiềng vững chãi gồm ba hòn chụm lại nên hòn núi cao.

Ở phía nam, đường bờ biển chân bán đảo nối tiếp mềm mại với dải cát mịn của bãi biển Mỹ Khê Đà Nẵng và kéo dài về phía quần thể danh thắng Ngũ Hành Sơn, kiến tạo nên chỉnh thể phong thủy hài hòa giữa núi cao, sông sâu và biển rộng. Cấu tạo đá mẹ chủ yếu là đá granit hạt trung có niên đại hàng trăm triệu năm, phong hóa thành lớp đất feralit màu vàng đỏ nuôi dưỡng thảm rừng nhiệt đới xanh tốt quanh năm.

Vòng cung che chắn vịnh nước sâu Tiên Sa

Nhờ hình thái vươn dài như cánh tay khổng lồ vòng ra biển lớn, khối núi Sơn Trà đóng vai trò là bức tường thành tự nhiên chắn gió bão từ hướng đông bắc và giảm thiểu trực tiếp sức tàn phá của sóng lớn đối với vùng nội đô. Phía tây của mũi đất mở ra vùng vịnh Đà Nẵng rộng lớn, kín gió và có độ sâu tự nhiên lý tưởng từ mười đến mười lăm mét. Ngay tại chân núi phía tây là khu vực cảng Tiên Sa, cửa ngõ giao thương hàng hải huyết mạch của miền Trung đã được các nhà địa lý học quốc tế ghi nhận từ thế kỷ mười sáu.

Hệ thống thủy văn trên bán đảo sở hữu hơn hai mươi con suối nhỏ bắt nguồn từ các khe núi cao trên bốn trăm mét, chảy qua tầng đá granit trước khi đổ thẳng ra biển theo hai sườn nam và bắc. Những dòng suối tự nhiên như suối Đá, suối Ôm duy trì lưu lượng nước ngọt mát lành suốt bốn mùa, từng là nguồn nước ngọt quý giá nuôi sống các làng chài cổ và đoàn thuyền buồm neo đậu quanh chân núi. Sự hiện diện của khối núi cao sát biển còn giúp hấp thụ lượng lớn khí các bô níc, cung cấp nguồn dưỡng khí dồi dào và điều hòa nhiệt độ vùng ven biển mát mẻ hơn trong mùa hè.

Hệ sinh thái rừng nguyên sinh và voọc quý tại bán đảo Sơn Trà

Không chỉ mang giá trị địa mạo biển đảo đặc sắc, bán đảo Sơn Trà còn là khu rừng nguyên sinh duy nhất tại Việt Nam gắn liền trực tiếp với hệ sinh thái biển ngay trong lòng một đô thị lớn. Được xác lập quy chế bảo vệ nghiêm ngặt từ năm 1977, Khu bảo tồn thiên nhiên Sơn Trà lưu giữ nguồn gen động thực vật nhiệt đới vô giá, nơi hội tụ các luồng sinh vật di cư từ phương Bắc xuống và từ phương Nam lên.

Khu bảo tồn giao thoa hai luồng thực vật Bắc Nam

Nằm ngay sát vĩ tuyến mười sáu phía nam đèo Hải Vân, Khu bảo tồn thiên nhiên Sơn Trà sở hữu vị trí địa sinh học đặc biệt khi đóng vai trò là vùng chuyển tiếp khí hậu và sinh thái giữa hai miền Bắc và Nam. Theo kết quả điều tra đa dạng sinh học, hệ thực vật trên bán đảo ghi nhận hơn một nghìn loài thực vật bậc cao có mạch, thuộc gần năm trăm chi và hơn một trăm bốn mươi họ thực vật. Trong đó, luồng thực vật bản địa Indo-Malaysia từ phía nam với các họ Dầu, họ Đậu hòa quyện cùng luồng thực vật Hoa Nam và Himalaya từ phía bắc tràn xuống như họ Dẻ và họ Re.

Cấu trúc rừng nguyên sinh và rừng thứ sinh phục hồi tại đây phân chia thành nhiều tầng tán rõ rệt với các loài cây gỗ lớn như chò chỉ, kiền kiền, gõ mật, lim xanh và dẻ hương, cùng hàng chục loài nằm trong Sách Đỏ Việt Nam như trầm hương, bình vôi, tuế Sơn Trà và lan kim tuyến. Vào khoảng tháng ba đến tháng năm hằng năm, hàng trăm loài cây rừng trên các sườn núi đồng loạt thay lá và bung nở hoa thàn mát tím biếc, hoa lim xẹt vàng rực cùng sắc đỏ của lộc non, kết hợp với thảm thực vật chịu mặn ven ghềnh đá như phong ba, bàng vuông tạo nên bức tranh thiên nhiên rực rỡ.

Vương quốc tự nhiên của loài voọc chà vá chân nâu

Biểu tượng sinh học nổi bật nhất làm nên danh tiếng quốc tế của khu bảo tồn chính là quần thể voọc chà vá chân nâu có tên khoa học là Pygathrix nemaeus, loài linh trưởng đặc hữu của vùng Đông Dương được xếp vào nhóm Nguy cấp và Cực kỳ nguy cấp. Sở hữu bộ lông năm màu rực rỡ gồm sắc đỏ nâu ở đôi chân, mảng lông trắng ở cánh tay, lưng xám đen, đuôi trắng và khuôn mặt vàng cam điểm râu quai nón trắng, loài động vật này được các nhà linh trưởng học thế giới tôn vinh là nữ hoàng của các loài linh trưởng.

Theo các cuộc khảo sát thực địa, rừng tự nhiên tại đây đang che chở cho khoảng hơn một nghìn ba trăm cá thể voọc chà vá chân nâu, sinh sống thành hàng trăm bầy đàn gia đình dọc theo các sườn núi từ Bãi Bắc, Hố Sâu đến Tiên Sa và Suối Đá. Nguồn thức ăn chủ yếu của chúng là các loại lá non, đọt cây, hoa và quả rừng từ hơn một trăm năm mươi loài cây bản địa như thàn mát, sung, vả và đa. Nhờ cấu trúc dạ dày nhiều ngăn chuyên biệt, loài linh trưởng này đóng vai trò mắt xích sinh thái quan trọng trong việc phát tán hạt giống và tái sinh rừng tự nhiên.

Ngoài loài linh trưởng biểu tượng kể trên, hệ động vật hoang dã trong khu bảo tồn còn quy tụ gần bốn trăm loài động vật có xương sống trên cạn, bao gồm mèo rừng, chồn bạc má, cầy vòi hương, khỉ vàng và gà tiền mặt vàng quý hiếm. Vùng biển bao quanh chân núi từ mũi Tiên Sa vòng qua mũi Nghê đến Hòn Sụp lại là nơi cư trú của hơn một trăm loài san hô cứng, san hô mềm cùng hàng chục loài cá rạn.

Quần thể thắng cảnh đỉnh núi và ghềnh đá quanh bán đảo Sơn Trà

Trải dọc theo các cung đường uốn lượn men sườn núi từ chân biển lên tới đỉnh mây, bán đảo Sơn Trà mở ra hệ thống danh thắng tự nhiên và công trình văn hóa tâm linh mang đậm bản sắc bản địa. Mỗi điểm dừng chân từ đỉnh núi sương giăng, gốc đại thụ cổ kính cho đến những ghềnh đá đen kỳ vĩ sát mép sóng đều gắn liền với những truyền thuyết dân gian và lịch sử khai phá vùng đất Đà thành.

Đỉnh Bàn Cờ, cây đa ngàn năm và hải đăng cổ

Nằm ở độ cao khoảng 630 mét trên sườn tây khối núi, đỉnh Bàn Cờ là điểm ngắm toàn cảnh nổi tiếng gắn liền với truyền thuyết hai vị tiên ông giáng trần ngồi đối ẩm đánh cờ giữa mây ngàn. Tương truyền một vị tiên ông vì thoáng xao nhãng ngắm nhìn các nàng tiên nữ bên bãi biển Tiên Sa mà đi sai nước cờ, vị tiên kia thắng cuộc liền cưỡi mây bay về trời, để lại bàn cờ đá trên mỏm núi.

Xuôi về phía đông bắc ở tiểu khu 63 là nơi tọa lạc của cây đa ngàn năm thuộc họ Dâu tằm, được công nhận là Cây Di sản Việt Nam vào năm 2014 với chu vi thân chính mười mét cùng hai mươi sáu rễ phụ buông thẳng xuống lòng đất. Cách đó không xa về phía sườn đông là ngọn hải đăng Sơn Trà do người Pháp xây dựng từ năm 1902 trên độ cao hơn hai trăm hai mươi mét, cùng cụm công trình trạm ra đa Sơn Trà nằm ở độ cao trên sáu trăm mét được ví như mắt thần Đông Dương.

Toàn cảnh rừng nguyên sinh và cây đa ngàn năm trên bán đảo Sơn Trà
Toàn cảnh rừng nguyên sinh và cây đa ngàn năm trên bán đảo Sơn Trà

Hình 1 - Không gian rừng nguyên sinh xanh thẫm và hệ thống cây đại thụ cổ kính trên sườn núi Sơn Trà.

Vẻ đẹp ghềnh đá ven biển và không gian tâm linh

Men theo đường viền chân núi tiếp giáp với sóng biển, địa hình đá hoa cương bị sóng gió bào mòn qua hàng thiên niên kỷ đã tạo nên chuỗi mũi đá tự nhiên tuyệt đẹp. Nổi bật ở cực đông nam là mũi Nghê, mỏm đá có hình dáng tựa một con nghê đá đang nằm vươn đầu đón những tia nắng bình minh đầu tiên chiếu rọi xuống đất liền. Tiếp nối dọc bờ nam là các bãi đá tự nhiên như Bãi Bụt, Bãi Rạng, Bãi Đa và thắng cảnh ghềnh Bàng bán đảo Sơn Trà với hàng vạn tảng đá trầm tích màu đen tuyền xếp chồng lên nhau kéo dài hơn hai ki lô mét.

Trên thế đất lưng tựa đỉnh núi vững chãi, mặt hướng ra biển Đông bao la tại khu vực Bãi Bụt, quần thể chùa Linh Ứng Bãi Bụt Sơn Trà hiện lên uy nghiêm như điểm tựa tâm linh của người dân miền biển. Tương truyền vào thời nhà Nguyễn dưới triều vua Minh Mạng, ngư dân vùng chài lưới ven chân núi từng phát hiện một pho tượng Phật trôi dạt vào bãi cát nên lập am thờ tự, từ đó vùng đất được gọi tên là Bãi Bụt. Ngôi chùa hiện đại khởi dựng năm 2004 trên diện tích hai mươi héc ta, nổi bật với bảo tượng Phật Bà Quan Thế Âm cao sáu mươi bảy mét hướng ra biển khơi.

| Hạng mục địa danh tiêu biểu | Vị trí & Độ cao phân bố | Đặc điểm tự nhiên & Giá trị di sản cốt lõi |

| --- | --- | --- |

| Đỉnh Bàn Cờ | Sườn tây bán đảo, độ cao khoảng 630m | Điểm cao quan sát toàn cảnh vòng cung vịnh biển và đô thị bên sông Hàn |

| Cây đa ngàn năm | Tiểu khu 63 phía đông bắc, độ cao 200m | Cây Di sản Việt Nam (2014) với 26 rễ phụ khổng lồ tạo vòm tán rừng già |

| Quần thể voọc chà vá chân nâu | Rừng nguyên sinh độ cao 100m - 600m | Hơn 1.300 cá thể linh trưởng đặc hữu nguy cấp sinh sống tự nhiên |

| Hải đăng Tiên Sa | Sườn đông bán đảo, độ cao 223m | Công trình đèn biển cổ xây dựng năm 1902 định hướng hàng hải quốc tế |

| Mũi Nghê & Ghềnh Bàng | Cực đông và bờ nam chân bán đảo | Hệ thống ghềnh đá hoa cương cổ và rạn san hô nguyên sơ sát mép sóng |

| Chùa Linh Ứng Bãi Bụt | Khu vực Bãi Bụt, độ cao 100m | Không gian kiến trúc Phật giáo gắn với tượng Quan Thế Âm cao 67m |

Dấu ấn lịch sử giữ biển và văn hóa ngư dân bán đảo Sơn Trà

Xuyên suốt chiều dài lịch sử dân tộc từ thời kỳ mở cõi phương Nam cho đến các cuộc kháng chiến bảo vệ độc lập, bán đảo Sơn Trà luôn giữ vị thế tiền đồn quân sự trọng yếu trấn giữ cửa biển miền Trung. Song hành cùng lịch sử giữ nước hào hùng là đời sống văn hóa ngư nghiệp lâu đời của những làng chài bám biển dưới chân núi.

Pháo đài phòng thủ cửa biển qua các thời kỳ lịch sử

Ngay từ thời các chúa Nguyễn mở mang bờ cõi Đàng Trong đến các triều đại nhà Nguyễn thế kỷ mười chín, triều đình Huế đã sớm nhận thức rõ tầm quan trọng sống còn của cửa biển Đà Nẵng với tư cách là yết hầu bảo vệ kinh đô Phú Xuân. Các vị hoàng đế triều Nguyễn đã cho thiết lập hệ thống pháo đài, đồn lũy phòng thủ kiên cố dọc theo sườn núi phía tây như pháo đài Phòng Hải và đồn Trấn Dương, tạo thành thế gọng kìm hỏa lực hiệp đồng chặt chẽ với thành Điện Hải Đà Nẵng ở bờ tây sông Hàn. Hình tượng ngọn núi trấn biển cùng cửa biển Đà Nẵng còn được khắc chạm trang trọng lên Chương Đỉnh thuộc bộ Cửu Đỉnh tại kinh thành Huế.

Tháng tám năm 1858, địa danh Tiên Sa dưới chân bán đảo trở thành mặt trận đầu tiên diễn ra cuộc chiến đấu chống liên quân Pháp Tây Ban Nha tại cửa biển Đà Nẵng năm 1858. Dưới sự chỉ huy trực tiếp của danh tướng Nguyễn Tri Phương, quân và dân nhà Nguyễn đã anh dũng đắp lũy dài, đẩy lùi nhiều đợt tiến công của hạm đội viễn chinh phương Tây suốt mười tám tháng ròng rã. Những sườn đá ở khu vực Tiên Sa ngày nay vẫn còn lưu giữ di tích nghĩa trủng và dấu vết đồn lũy cổ, minh chứng cho tinh thần kiên cường bảo vệ chủ quyền biển đảo và truyền thống yêu chuộng hòa bình của dân tộc Việt Nam.

Đời sống làng chài và giá trị bảo tồn bền vững

Bao quanh chân núi phía nam và phía tây là các làng chài cổ có lịch sử hình thành hàng trăm năm như Mân Thái, Thọ Quang và Nại Hiên Đông. Trong tâm thức của ngư dân dưới chân núi, đại dương và rừng già luôn có các bậc thần linh che chở, kết tinh thành tín ngưỡng thờ Cá Ông tại các ngôi lăng vạn cổ kính. Hằng năm vào dịp đầu xuân, ngư dân các phường ven chân bán đảo lại trang trọng cử hành lễ hội Cầu Ngư Đà Nẵng gắn liền với những làn điệu nghệ thuật Hát bả trạo của ngư dân ven biển Quảng Nam Đà Nẵng nhằm cầu mong quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa và những chuyến tàu vươn khơi bình an.

Để bảo vệ tính toàn vẹn của hệ sinh thái đặc hữu trước áp lực đô thị hóa, chính quyền thành phố cùng các tổ chức khoa học đã thiết lập nhiều quy định bảo tồn nghiêm ngặt đối với toàn bộ không gian tự nhiên trên bán đảo. Các giá trị cốt lõi cần được gìn giữ bền vững tại khu vực này bao gồm những trụ cột chính sau đây.

  • Bảo tồn nguyên vẹn sinh cảnh rừng nguyên sinh: Duy trì diện tích rừng tự nhiên hơn bốn nghìn héc ta làm hành lang sinh thái an toàn cho quần thể linh trưởng và các loài thực vật quý hiếm trong Sách Đỏ.
  • Kiểm soát nghiêm ngặt tác động môi trường: Hạn chế phương tiện cơ giới trên các tuyến đường nhánh sinh thái, nghiêm cấm hành vi săn bắt động vật hoang dã, chặt phá cây rừng hoặc cho động vật ăn thức ăn chế biến sẵn.
  • Bảo vệ hệ sinh thái rạn san hô ven bờ: Khoanh vùng bảo vệ nghiêm ngặt các bãi rạn san hô và thảm cỏ biển quanh khu vực Hòn Sụp, Bãi Bụt, Bãi Nam và Mũi Nghê nhằm phục hồi nguồn lợi thủy sản tự nhiên.
  • Gìn giữ không gian di sản lịch sử và văn hóa làng biển: Tu bổ, tôn tạo các di tích đồn lũy cổ, nghĩa trủng tiền hiền và không gian sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng truyền thống của ngư dân bản địa.

Hội tụ đầy đủ vẻ đẹp kỳ vĩ của địa chất biển đảo, sự trù phú của khu rừng mưa nhiệt đới nguyên sinh và chiều sâu lịch sử trấn giữ bờ cõi ngàn năm, bán đảo Sơn Trà xứng đáng là viên ngọc xanh vô giá của dải đất miền Trung. Việc trân trọng và gìn giữ cân bằng sinh thái nơi đây không chỉ bảo vệ ngôi nhà tự nhiên của loài voọc quý hiếm mà còn lưu truyền di sản thiên nhiên bền vững cho muôn đời sau. Trên hành trình số hóa và lan tỏa kho tàng tri thức di sản bản địa, chuyên trang Đà Nẵng NSSC tiếp tục cập nhật hệ thống tư liệu bách khoa chuẩn xác về thiên nhiên, lịch sử và văn hóa của vùng đất bên bờ sông Hàn.

Chia sẻ:
ĐC

NSSC Đà Nẵng

danang.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Đà Nẵng.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Đà Nẵng.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất