Danh thắng Ngũ Hành Sơn - Quần thể núi đá cẩm thạch kỳ vĩ bên bờ biển
NSSC Đà NẵngĐăng: Cập nhật lần cuối: 17 phút đọc

Từ dải đồng bằng ven biển phía đông nam trung tâm đô thị bên bờ sông Hàn nhìn về phía nam, sáu khối núi đá vôi cẩm thạch đột ngột trồi lên hùng vĩ giữa trập trùng đồi cát trắng và sóng biển Đông. Không chỉ sở hữu hệ thống hang động karst kỳ ảo được ánh sáng tự nhiên chiếu rọi, danh thắng Ngũ Hành Sơn còn là vùng đất hội tụ mạch nguồn Phật giáo Đàng Trong, di sản văn khắc đá Ma Nhai độc bản và tinh hoa nghề tạc đá cổ truyền bốn trăm năm tuổi.
Kiến tạo địa chất và lịch sử danh xưng danh thắng Ngũ Hành Sơn
Sự hiện diện kỳ vĩ của danh thắng Ngũ Hành Sơn ngay sát bờ biển miền Trung là kết quả của những biến động địa chất hàng trăm triệu năm kết hợp cùng quá trình biển tiến – biển thoái thời kỳ Đệ Tứ. Qua từng triều đại lịch sử trong tiến trình mở cõi phương Nam, cụm núi đá cẩm thạch này đã được định danh theo triết lý ngũ hành phương Đông và trở thành biểu tượng văn hóa của vùng đất Quảng Nam – Đà Nẵng.
Sáu ngọn núi đá cẩm thạch giữa vùng cát biển
Xét dưới góc độ địa chất và địa mạo học, quần thể núi đá tọa lạc trên diện tích khoảng 2 ki-lô-mét vuông cách trung tâm thành phố khoảng 8 ki-lô-mét về phía đông nam, phía đông giáp biển Đông nối liền với dải cát bãi biển Mỹ Khê Đà Nẵng – Non Nước, phía tây và phía nam được bao bọc bởi dòng sông Cổ Cò (tức Lộ Cảnh Giang – tuyến thủy đạo cổ nối liền cửa Hàn thuộc lưu vực sông Hàn Đà Nẵng vào tận thương cảng phố cổ Hội An). Theo các nhà địa chất học, sáu ngọn núi tại đây vốn là những khối đá vôi trầm tích biển có tuổi Devon – Cacbon cách ngày nay hơn 300 triệu năm, chịu tác động biến chất khu vực mạnh mẽ để chuyển hóa thành đá hoa (đá cẩm thạch) có vân đá mịn màng với đủ sắc thái trắng ngà, hồng đào, xám vân mây, xanh lục và đen tuyền.
Trong kỷ Đệ Tứ cách nay vài vạn năm, các khối núi đá cẩm thạch này từng là những hòn đảo nhỏ nhô lên giữa vịnh biển nông; sóng biển và nước mưa giàu khí cacbonic đã ăn mòn đá vôi theo các khe nứt kiến tạo để tạo nên hệ thống hang động dạng ống khói thiên nhiên, hàm ếch biển và vách đá dựng đứng. Theo thời gian, phù sa sông Thu Bồn – sông Cổ Cò cùng cát biển bồi tụ đã nối liền các đảo đá với đất liền, hình thành nên quần thể 5 cụm núi theo thuyết Ngũ hành gồm Kim Sơn, Mộc Sơn, ngọn núi Thủy Sơn (ngọn núi lớn và cao nhất với độ cao 106 mét, diện tích khoảng 15 héc-ta), Hỏa Sơn (gồm Dương Hỏa Sơn và Âm Hỏa Sơn) và Thổ Sơn.
Truyền thuyết thần Kim Quy và dấu ấn triều Nguyễn
Trong tâm thức dân gian của cư dân bản địa, sự ra đời của sáu ngọn núi gắn liền với truyền thuyết huyền thoại về thần Kim Quy và quả trứng Rồng. Tương truyền thuở hồng hoang, thần Kim Quy vàng óng từ biển khơi bơi vào bờ cát vắng trao lại móng rùa thần để bảo vệ năm mảnh vỏ của quả trứng thần khổng lồ do giao long sinh ra; theo năm tháng, năm mảnh vỏ trứng hóa thành năm ngọn núi đá cẩm thạch ngũ sắc che chở cho cư dân vùng biển trước gió bão.
Trong sử liệu thời kỳ Đàng Trong và triều Nguyễn như Ô Châu cận lục, Phủ biên tạp lục và Đại Nam nhất thống chí, cụm núi này từng được gọi là núi Non Nước, núi Tam Thai hay Phổ Đà Sơn Linh Trung Phật. Bước ngoặt xác lập danh xưng chính thức diễn ra vào năm Minh Mạng thứ 6 (1825), khi hoàng đế vua Minh Mạng trong chuyến tuần du Quảng Nam đã đích thân đến chiêm bái núi Non Nước. Dựa theo phương vị địa lý và học thuyết ngũ hành trong Kinh Dịch, nhà vua sắc phong tên gọi chung là danh thắng Ngũ Hành Sơn và đặt tên cho từng ngọn núi gồm Kim Sơn, Mộc Sơn, ngọn núi Thủy Sơn, Dương Hỏa Sơn, Âm Hỏa Sơn và Thổ Sơn, đồng thời cho đúc hình tượng núi lên Tuyên Đỉnh tại Hoàng thành Huế năm 1837.
Hệ thống hang động và cổ tự tại danh thắng Ngũ Hành Sơn
Nét độc đáo làm say đắm lòng người của danh thắng Ngũ Hành Sơn chính là cấu trúc "chùa trong động, động trong núi" hài hòa tuyệt đối giữa tạo hóa và bàn tay kiến tạo của con người. Tâm điểm của toàn bộ quần thể tập trung trên ngọn núi Thủy Sơn, nơi quy tụ hàng chục hang động thạch nhũ thiên tạo cùng những ngôi quốc tự cổ kính gắn liền với hoàng gia triều Nguyễn.
Tuyệt tác động Huyền Không, động Tàng Chơn và Âm Phủ
Khi bước qua cổng vòm đá rêu phong trên ngọn núi Thủy Sơn, không gian hang động karst mở ra như một thế giới tâm linh huyền nhiệm. Nổi bật bậc nhất là động Huyền Không — một hang động lộ thiên khổng lồ có vòm trần cao hơn 20 mét tròn vòm như bầu trời thu nhỏ. Trên đỉnh vòm động Huyền Không có năm lỗ thông thiên tự nhiên được tạo thành do quá trình sập trần karst cổ đại; vào những buổi trưa nắng đẹp, năm luồng ánh sáng mặt trời chiếu xuyên qua vòm đá rọi thẳng xuống tôn tượng Phật Thích Ca Mâu Ni trên vách đá cao (do nghệ nhân Nguyễn Chất tạc năm 1960) cùng các khám thờ Quan Âm, Địa Tạng Vương và bà Chúa Tiên, bà Chúa Ngọc. Trên vách đá cẩm thạch của động còn có những khối nhũ đá tự nhiên mang hình dáng mặt người, chim hạc và bầu sữa mẹ rỉ từng giọt nước đá vôi tinh khiết quanh năm.
Bên cạnh Huyền Không, hệ thống hang động trên Thủy Sơn còn sở hữu nhiều tuyệt tác địa mạo khác như động Hoa Nghiêm (nơi đặt tượng Quan Thế Âm Bồ Tát đứng trên tòa sen trước cửa dẫn vào Huyền Không), động Linh Nham có lòng hang thẳng đứng như chiếc ống khói thông lên đỉnh núi, động Vân Thông dẫn lên đỉnh Thượng Thai và động Tàng Chơn nằm ngay phía sau chùa Linh Ứng gồm năm hang nhỏ thông nhau. Ở chân núi phía nam Thủy Sơn là động Âm Phủ — hang động tự nhiên sâu và dài nhất khu danh thắng với hệ thống ngách đá đi sâu vào lòng núi, nơi tái hiện quan niệm nhân quả thiện ác và suối Giải Oan theo giáo lý Phật giáo dân gian để khuyên răn con người sống hướng thiện.
| Tên ngọn núi thuộc quần thể | Độ cao và vị trí phương vị | Các hang động, ngôi chùa và công trình lịch sử tiêu biểu |
|---|---|---|
| Ngọn núi Thủy Sơn (núi Tam Thai) | Cao 106m, rộng 15ha ở hướng Đông Bắc | Chùa Tam Thai, chùa Linh Ứng Ngũ Hành Sơn, động Huyền Không, động Tàng Chơn, động Âm Phủ, vọng Hải Đài |
| Ngọn núi Kim Sơn | Cao 50m, nằm ven sông Cổ Cò hướng Tây Bắc | Chùa Quan Thế Âm (khởi dựng 1957), động Quan Âm có thạch nhũ tự nhiên hình Phật Bà và trống đá ngân vang |
| Ngọn núi Mộc Sơn | Cao 53m, nằm gần biển ở hướng Đông Nam | Khối đá cẩm thạch trắng hình người ngồi gọi là Cô Mụ (Quan Âm Đồng Tử), hang Bà Trung |
| Cụm núi Dương Hỏa Sơn và Âm Hỏa Sơn | Cao 56m, nằm trải dài ở hướng Tây Nam | Chùa Phổ Đà Sơn, động Phổ Đà, hang Gió, chùa Linh Sơn và văn bia Phổ Đà Sơn Linh Trung Phật (1640) |
| Ngọn núi Thổ Sơn | Cao 32m, dài 400m ở hướng Bắc – Tây Bắc | Chùa Long Hoa, chùa Huệ Quang và hang Bồ Đề (hang Cóc) — căn cứ cách mạng kiên cường thời kháng chiến |
Quần thể chùa Tam Thai, chùa cổ và Vọng Hải Đài
Gắn liền với các hang động trên ngọn núi Thủy Sơn là những ngôi cổ tự hàng trăm năm tuổi, mở đầu là chùa Tam Thai tọa lạc trên mặt bằng giữa ba đỉnh Thượng Thai, Trung Thai và Hạ Thai. Theo sử liệu Phật giáo, chùa Tam Thai được hình thành từ cuối thế kỷ XVI đầu thế kỷ XVII dưới thời các chúa Nguyễn mở cõi Đàng Trong. Năm Minh Mạng thứ 6 (1825), nhà vua sắc phong chùa là Quốc tự, cấp ngân khố triều đình để trùng tu quy mô lớn theo chữ Tam gồm cổng tam quan trên đỉnh 156 bậc cấp đá cổ, chính điện thờ Phật Di Lặc và nhà Tổ đường lưu giữ tấm biển đồng hình tim lửa khắc ngự bút năm 1826.
Nằm ở sườn phía đông Thủy Sơn hướng mặt ra biển lớn là chùa Linh Ứng Ngũ Hành Sơn (từng mang tên chùa Ứng Chân, năm 1891 đổi thành Linh Ứng Tự) — ngôi chùa cổ xưa nhất trong bộ "Tam Linh Ứng Tự" trấn giữ ba phương của thành phố cùng với chùa Linh Ứng Bãi Bụt Sơn Trà trên bán đảo Sơn Trà và chùa Linh Ứng Bà Nà. Khuôn viên chùa Linh Ứng Ngũ Hành Sơn nổi bật với bảo tháp Xá Lợi cao 28 mét gồm 7 tầng thờ gần 200 pho tượng đá. Giữa khoảng sân nối hai ngôi quốc tự là hai đài ngắm cảnh bằng đá được xây dựng năm 1837: Vọng Giang Đài ở phía tây nhìn xuống dòng sông Cổ Cò, còn vọng Hải Đài ở phía đông bao quát toàn cảnh biển Non Nước đến tận cụm đảo Cù Lao Chàm ngoài khơi.

Hình 1 - Kiến trúc cổ kính của chùa Tam Thai ẩn mình dưới bóng cây đại ngàn trên ngọn núi Thủy Sơn thuộc danh thắng Ngũ Hành Sơn, thành phố Đà Nẵng.
Kho tàng văn bia Ma Nhai và văn hóa danh thắng Ngũ Hành Sơn
Vượt lên trên giá trị của một thắng cảnh địa chất tự nhiên, danh thắng Ngũ Hành Sơn còn là một bảo tàng tư liệu lịch sử – văn học bằng đá độc nhất vô nhị tại Việt Nam. Nơi đây kết tinh truyền thống khắc chữ trên vách núi của các bậc đế vương, danh thần, cao tăng suốt gần bốn thế kỷ cùng sức sống mãnh liệt của lễ hội dân gian và làng nghề truyền thống dưới chân núi.
Bảy mươi tám văn bia Ma Nhai khắc trên vách đá
Ẩn mình trên các vách đá cẩm thạch dựng đứng trong lòng động Huyền Không, động Tàng Chơn, động Vân Thông, động Hoa Nghiêm, động Linh Nham và hang Phổ Đà là hệ thống 78 văn bia Ma Nhai (loại hình văn bia đục chạm trực tiếp vào vách núi đá tự nhiên, gồm 76 bia chữ Hán và 2 bia chữ Nôm) có niên đại từ nửa đầu thế kỷ XVII đến thập niên 1960. Cổ xưa và quý giá bậc nhất là bài minh văn Phổ Đà sơn linh trung Phật khắc trên vách đá động Hoa Nghiêm vào mùa thu năm Canh Thìn (1640) do thiền sư Huệ Đạo Minh chủ trì, ghi lại danh sách các vương thân nhà Nguyễn, quan lại Đại Việt cùng thương gia người Nhật Bản, người Hoa tại Hội An đã phát tâm công đức xây chùa.
Đặc biệt, trên vách đá các hang động Thủy Sơn còn lưu giữ nguyên vẹn 5 bức ngự bút đề danh động bằng chữ Hán khổ lớn (Vân Thông động, Tàng Chơn động, Huyền Không động, Linh Nham động, biển Vọng Giang Đài và Vọng Hải Đài) cùng các bài thơ ngự chế của hoàng đế Minh Mạng khắc vào các năm 1825, 1827 và 1837. Bên cạnh bút tích đế vương là hàng chục bài thơ vịnh cảnh của các bậc danh thần, tao nhân mặc khách và dấu tích gắn với chí sĩ yêu nước Trần Cao Vân từng ẩn cư nghiên cứu dịch lý tại đây đầu thế kỷ XX. Ngày 26 tháng 11 năm 2022, Ủy ban Chương trình Ký ức Thế giới của UNESCO đã chính thức ghi danh hệ thống văn bia Ma Nhai tại Ngũ Hành Sơn là Di sản tư liệu thuộc Chương trình Ký ức Thế giới khu vực châu Á – Thái Bình Dương.
Không gian lễ hội Phật giáo và nghề điêu khắc đá
Sức sống văn hóa quanh quần thể núi đá cẩm thạch được lan tỏa mạnh mẽ qua hai di sản văn hóa phi vật thể quốc gia gắn kết chặt chẽ với đời sống cư dân địa phương. Dưới chân ngọn Kim Sơn bên dòng sông Cổ Cò, vào các ngày 17, 18 và 19 tháng Hai âm lịch hàng năm, hàng vạn tăng ni, Phật tử và nhân dân khắp mọi miền lại hội tụ về tham dự lễ hội Quán Thế Âm Ngũ Hành Sơn (Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2021). Lễ hội diễn ra trang nghiêm với lễ rước ánh sáng, lễ tế Xuân cầu quốc thái dân an, lễ hóa trang Bồ Tát Quán Thế Âm cùng các hoạt động đua thuyền trên sông Cổ Cò, hát bài chòi, thiền trà và thưởng thức thức quà quê xứ Quảng như mì Quảng hay đặc sản bánh khô mè Cẩm Lệ truyền thống.
Song hành cùng không gian lễ hội, bao quanh dưới chân sáu ngọn núi đá là làng đá mỹ nghệ Non Nước — làng nghề truyền thống được nghệ nhân Huỳnh Bá Quát người xứ Thanh vào khai sáng từ cuối thế kỷ XVII và được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2014. Trải qua hơn bốn thế kỷ truyền nghề, bàn tay tài hoa của các nghệ nhân làng đá dưới chân núi đã thổi hồn vào những khối đá cẩm thạch để tạo nên hàng vạn bức tượng Phật, linh vật tứ linh và tác phẩm điêu khắc nghệ thuật tinh xảo.
Giá trị di tích quốc gia đặc biệt của danh thắng Ngũ Hành Sơn
Sự kết hợp hiếm có giữa kỳ quan địa mạo karst ven biển, quần thể kiến trúc chùa tháp cổ, di sản tư liệu văn khắc đá và lịch sử đấu tranh giữ nước đã đưa danh thắng Ngũ Hành Sơn trở thành một trong những di sản văn hóa – thiên nhiên tiêu biểu nhất của đất nước. Công tác quy hoạch tổng thể nhằm bảo tồn và phát huy bền vững giá trị danh thắng luôn được đặt ở vị trí ưu tiên hàng đầu.
Vị thế di sản địa chất và tâm linh miền Trung
Không chỉ là chốn tổ Phật giáo và thắng cảnh thiên nhiên, vùng núi đá cẩm thạch và các hang động hiểm trở nơi đây còn là pháo đài tự nhiên gắn liền với lịch sử đấu tranh bảo vệ Tổ quốc của quân và dân Đà Nẵng – Quảng Nam. Từ thế kỷ XIX trong những ngày đầu chống liên quân Pháp – Tây Ban Nha (1858–1860) đến hai cuộc kháng chiến giải phóng dân tộc thế kỷ XX, các hang động tại Thổ Sơn (hang Bồ Đề), Hỏa Sơn (hang Âm Hỏa Sơn) và Thủy Sơn đã trở thành căn cứ địa bí mật, trạm phẫu thuật tiền phương và nơi lập chiến công vang dội của các chiến sĩ cách mạng.
Ghi nhận những giá trị đặc biệt xuất sắc về lịch sử, văn hóa, nghệ thuật và địa chất học, ngày 22 tháng 03 năm 1990 Bộ Văn hóa – Thông tin đã xếp hạng danh thắng là Di tích cấp Quốc gia; tiếp đó đến ngày 24 tháng 12 năm 2018, Thủ tướng Chính phủ đã ký Quyết định số 1820/QĐ-TTg chính thức xếp hạng danh thắng Ngũ Hành Sơn là Di tích Quốc gia đặc biệt. Ngày 11 tháng 07 năm 2023, Thủ tướng Chính phủ tiếp tục phê duyệt Quy hoạch bảo quản, tu bổ, phục hồi Danh lam thắng cảnh quốc gia đặc biệt Ngũ Hành Sơn trên tổng diện tích gần 105 héc-ta.
Quy hoạch bảo tồn cảnh quan núi đá vôi bền vững
Để bảo vệ nguyên vẹn cấu trúc địa chất của sáu ngọn núi đá cẩm thạch cùng kho tàng cổ vật, văn bia trước tác động của thời tiết và thời gian, chính quyền thành phố Đà Nẵng đã thực thi nghiêm ngặt các giải pháp bảo tồn khoa học toàn diện:
- Nghiêm cấm tuyệt đối việc khai thác đá nguyên liệu tại sáu ngọn núi: Đình chỉ hoàn toàn hoạt động khai thác đá tự nhiên tại khu danh thắng, đồng thời quy hoạch khu sản xuất tập trung cho các cơ sở chế tác đá mỹ nghệ sử dụng nguồn đá nguyên liệu nhập từ các tỉnh khác để bảo vệ vĩnh viễn cảnh quan núi đá.
- Bảo tồn và số hóa 3D toàn bộ 78 văn bia Ma Nhai: Thực hiện dập thác bản truyền thống kết hợp quét laser 3D độ phân giải cao toàn bộ hệ thống văn bia Ma Nhai trong động Huyền Không, động Tàng Chơn, động Hoa Nghiêm; xử lý rêu mốc sinh học và kiểm soát độ ẩm thấm nước qua vách đá.
- Trùng tu tôn tạo các công trình kiến trúc cổ tự và bậc cấp đá: Tu bổ nguyên trạng chùa Tam Thai, chùa Linh Ứng Ngũ Hành Sơn, vọng Hải Đài, Vọng Giang Đài, hệ thống cổng đá và đường bậc cấp trên ngọn núi Thủy Sơn cùng động Âm Phủ theo đúng hồ sơ di tích gốc thời Nguyễn.
- Khôi phục cảnh quan tuyến sông Cổ Cò và thảm thực vật bản địa: Nạo vét khơi thông dòng chảy lịch sử sông Cổ Cò kết nối cảnh quan đường thủy Đà Nẵng – Hội An, đồng thời trồng bổ sung các loài cây gỗ bản địa và cây thuốc quý trên sườn núi đá vôi.
Sừng sững giữa đất trời miền Trung qua bao thế kỷ, tiếng chuông ngân vang từ chùa Tam Thai hòa cùng nhịp đục chạm đá cần mẫn dưới chân núi đã làm nên hồn cốt bất diệt của danh thắng Ngũ Hành Sơn trên hành trình hội nhập và phát triển của thành phố biển. Để tra cứu hệ thống thông tin bách khoa toàn diện về các di tích quốc gia đặc biệt, di sản tư liệu thế giới, danh nhân lịch sử và bản sắc văn hóa trên toàn địa bàn, độc giả có thể truy cập trực tiếp vào chuyên trang Đà Nẵng NSSC thuộc mạng lưới cổng thông tin quốc gia.
NSSC Đà Nẵng
danang.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Đà Nẵng.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Đà Nẵng.
Bài liên quan
Phố cổ Hội An - Di sản thương cảng sầm uất bên dòng sông Thu Bồn
Phố cổ Hội An tỏa sáng bên hạ lưu sông Thu Bồn với quần thể nhà cổ hình ống, hội quán cổ kính và dấu ấn giao thương quốc tế rực rỡ suốt bốn thế kỷ.
Thông tin tiếp cận cho khách du lịch Đà Nẵng: nói rõ trước khi nhận đặt
Thông tin tiếp cận cho khách du lịch Đà Nẵng: mô tả đúng lối đi, phương tiện và hỗ trợ để khách chủ động lựa chọn, cơ sở tư vấn rõ trước khi nhận đặt.
Hủy và đổi lịch dịch vụ du lịch Đà Nẵng: thiết kế quy trình ít tranh chấp
Thiết kế quy trình hủy và đổi lịch dịch vụ du lịch Đà Nẵng minh bạch, bảo vệ chi phí hợp lý, đối soát hoàn tiền rõ ràng và hạn chế tranh chấp với khách.



