Phố cổ Hội An - Di sản thương cảng sầm uất bên dòng sông Thu Bồn
NSSC Đà NẵngĐăng: Cập nhật lần cuối: 17 phút đọc

Nằm nơi vùng đồng bằng châu thổ trù phú được bồi đắp bởi những nhánh sông đổ ra biển Đông, phố cổ Hội An hiện lên với những dãy phố tường vàng rêu phong soi bóng xuống dòng nước lững lờ. Trải qua hơn bốn trăm năm biến thiên của lịch sử cận đại, đô thị bên bờ bắc hạ lưu sông cái xứ Quảng vẫn giữ được nhịp thở trầm mặc, kết nối mạch nguồn văn hóa bản địa với dấu ấn giao lưu hàng hải Á – Âu sâu sắc.
Dòng chảy lịch sử hình thành thương cảng phố cổ Hội An
Sự ra đời và hưng thịnh của phố cổ Hội An gắn liền mật thiết với vị trí địa chiến lược đặc biệt nơi hợp lưu của các dòng chảy nội địa trước khi đổ ra cửa biển Đại Chiêm. Từ một bến cá và điểm dừng chân trao đổi sản vật cổ xưa của cư dân ven biển miền Trung, vùng đất trù phú này đã vươn mình trở thành trung tâm mậu dịch hàng hải sầm uất bậc nhất khu vực châu Á trong suốt thế kỷ XVI đến thế kỷ XIX.
Nền tảng cảng thị cổ bên hạ lưu Thu Bồn
Khu vực đô thị cổ tọa lạc ở vùng hạ lưu hệ thống sông Thu Bồn xứ Quảng, nơi dòng sông cái phân nhánh tạo thành mạng lưới thủy đạo kết nối vùng rừng núi Trường Sơn ở phía tây với biển Cửa Đại ở phía đông. Các cuộc khai quật khảo cổ tại Bãi Ông, Hậu Xá, Thanh Chiếm và Cẩm Phô đã phát lộ hàng vạn hiện vật gốm đất nung, mộ chum, trang sức mã não thuộc văn hóa Sa Huỳnh có niên đại trên 2.000 năm, cùng mảnh gốm Tây Á, gốm Đường – Tống và tiền đồng cổ. Những tầng văn hóa này chứng minh từ thời vương quốc Champa (thế kỷ VII–XV), cửa biển Đại Chiêm cùng tiền cảng tại đảo Cù Lao Chàm đã là trạm trung chuyển nước ngọt, trầm hương, quế rừng và đồi mồi trên con đường hương liệu trên biển.
Bước sang cuối thế kỷ XV đầu thế kỷ XVI, sau khi vùng đất Nam Hải Vân hội nhập vào Đại Việt, cư dân người Việt từ đồng bằng Thanh – Nghệ và Bắc Bộ đã di cư vào khai khẩn đất đai, lập nên các làng xã nông nghiệp và thủ công nghiệp ven sông như làng Hội An, Cẩm Phô, Minh Hương. Hệ thống thủy văn thuận lợi với nhánh sông Hoài chảy sát khu dân cư đã tạo ra vũng neo đậu tàu thuyền kín gió trước sóng bão biển Đông, đặt nền móng vững chắc cho sự trỗi dậy của một đô thị cảng quốc tế quy mô lớn.
Thời kỳ hoàng kim của thương thuyền Châu Ấn
Bước ngoặt đưa phố cổ Hội An bước vào kỷ nguyên hoàng kim gắn liền với tầm nhìn mở cửa giao thương của vị chúa tiên mở cõi Đàng Trong là Nguyễn Hoàng. Từ cuối thế kỷ XVI, để xây dựng tiềm lực kinh tế tự chủ cho phương Nam và củng cố lỵ sở tại dinh trấn Thanh Chiêm, chính quyền Đàng Trong đã thi hành chính sách ngoại thương cởi mở, tạo điều kiện cho thương nhân quốc tế đến lập thương điếm. Toàn bộ bức tranh phồn thịnh của lịch sử thương cảng quốc tế Hội An thời chúa Nguyễn được phản ánh qua các tập hải đồ phương Tây dưới danh xưng Faifo cùng ghi chép trong Hải ngoại kỷ sự năm 1695 và Phủ biên tạp lục của nhà bác học Lê Quý Đôn năm 1776.
Trong giai đoạn 1604–1635, Mạc phủ Tokugawa của Nhật Bản đã cấp giấy phép đóng dấu son cho hơn 350 chuyến thương thuyền Châu Ấn (Shuinsen) vươn khơi đến Đông Nam Á, trong đó gần một phần tư số thuyền cập cảng Hội An để mua tơ sống, đường trắng, trầm hương, kỳ nam và bán đồng nguyên liệu, bạc thỏi. Song hành cùng khu phố Nhật Bản, các bang thương nhân Hoa kiều từ Phúc Kiến, Quảng Đông, Triều Châu, Hải Nam và tàu buôn Hà Lan, Bồ Đào Nha, Anh, Pháp cũng hội tụ về bến sông Hoài mỗi mùa gió mậu dịch. Đến nửa sau thế kỷ XIX, do luồng lạch cửa sông bồi lắng tự nhiên và sự chuyển dịch cảng nước sâu ra vịnh Đà Nẵng, vai trò thương cảng khép lại, giúp quần thể kiến trúc đô thị cổ bảo lưu nguyên vẹn diện mạo cổ kính.
Quy hoạch không gian và kiến trúc tại phố cổ Hội An
Điểm tạo nên sức quyến rũ độc bản của phố cổ Hội An trên bản đồ kiến trúc đô thị châu Á chính là mạng lưới quy hoạch phố xá dạng bàn cờ nương theo địa hình bờ sông kết hợp cùng 1.360 di tích kiến trúc nghệ thuật dân dụng và tín ngưỡng. Toàn bộ khu phố cổ rộng khoảng 30 héc-ta vùng lõi và 280 héc-ta vùng đệm được kiến tạo hoàn toàn từ các vật liệu tự nhiên bản địa như gỗ thiết mộc, gạch đất nung và vôi vữa truyền thống.
Cấu trúc nhà cổ hình ống và mái ngói âm dương
Trong tổng thể di sản kiến trúc đô thị, loại hình nhà cổ hình ống một hoặc hai tầng đóng vai trò chủ đạo, phản ánh tư duy thích ứng thông minh của tầng lớp thương nhân cổ trước đặc thù quỹ đất mặt phố thương mại hẹp và khí hậu mưa lũ miền Trung. Mỗi ngôi nhà cổ hình ống có chiều ngang mặt tiền từ 4 đến 8 mét nhưng chiều sâu kéo dài từ 30 đến hơn 60 mét, thông suốt từ trục phố thương mại phía trước (đường Trần Phú, Nguyễn Thái Học) ra bến thuyền trên đường Bạch Đằng dọc bờ sông Hoài phía sau. Không gian bên trong phân chia theo ba nếp nhà nối tiếp nhau gồm nếp nhà trước dùng buôn bán, nếp nhà sau là kho hàng và nơi sinh hoạt, ở chính giữa là sân trời lát đá thanh giúp đón sáng và đối lưu không khí.
Hệ khung chịu lực của các ngôi nhà cổ điển hình như nhà cổ Tấn Ký (số 101 Nguyễn Thái Học, xây dựng năm 1741), nhà cổ Quân Thắng, nhà cổ Phùng Hưng và nhà cổ Đức An được lắp dựng theo kết cấu vì kèo "chồng rường giả thủ" hoặc "vì vỏ cua" bằng gỗ lim, gỗ mít, gỗ kiền kiền chịu nước. Toàn bộ cấu kiện gỗ liên kết bằng mộng chốt khít khao do nghệ nhân làng mộc Kim Bồng chạm trổ tinh xảo với đồ án tứ linh, bát bửu. Phía trên mái nhà lợp hàng vạn viên mái ngói âm dương đất nung từ làng gốm Thanh Hà, tạo rãnh thoát nước mưa nhanh và cách nhiệt hiệu quả. Trên ngạch cửa chính của các ngôi nhà cổ đều gắn cặp mắt cửa gỗ chạm nổi hình tròn hoặc bát giác tượng trưng cho đôi mắt thần linh canh giữ bình an.
| Loại hình kiến trúc di sản | Công trình tiêu biểu và niên đại khởi dựng | Đặc trưng kết cấu kỹ thuật và nghệ thuật trang trí bản địa |
|---|---|---|
| Nhà phố thương mại cổ | Nhà cổ Tấn Ký (1741), nhà cổ Phùng Hưng (1780), nhà cổ Quân Thắng | Cấu trúc nhà cổ hình ống 3 gian thông hai mặt phố – sông, vì kèo chồng rường giả thủ, giếng trời điều hòa vi khí hậu |
| Cầu cổ và miếu tín ngưỡng | Lai Viễn Kiều (đầu thế kỷ XVII), miếu Quan Công (1653) | Kiến trúc "thượng gia hạ kiều" bằng gỗ trên trụ đá, mái lợp mái ngói âm dương, thờ Bắc Đế Trấn Vũ trị thủy |
| Hệ thống Hội quán Hoa kiều | Hội quán Phước Kiến (1697), Hội quán Quảng Đông, Hội quán Triều Châu | Bố cục chữ Tam bề thế, cổng tam quan khảm sành sứ màu, thờ Thiên Hậu Thánh Mẫu phù hộ thương thuyền |
| Nhà thờ tộc và đình chùa | Nhà thờ tộc Trần (1802), đình Cẩm Phô, chùa Pháp Bảo | Không gian thờ tự gia tộc trang nghiêm, kết hợp chạm khắc gỗ truyền thống với khuôn viên vườn cảnh cổ truyền |
| Kiến trúc giao thoa Pháp – Hoa | Dãy phố hai tầng đường Trần Phú và Phan Bội Châu (cuối thế kỷ XIX) | Tường gạch quét vôi vàng nghệ, cửa sổ lá sách gỗ xanh, mặt tiền vòm cuốn Tân cổ điển kết hợp mái ngói cổ |
Quần thể hội quán, từ đường và cầu cổ biểu tượng
Nằm ở điểm giao nối giữa đường Nguyễn Thị Minh Khai và đường Trần Phú, vắt ngang qua lạch nước chảy ra sông Hoài là tuyệt tác kiến trúc Chùa Cầu Hội An (Lai Viễn Kiều) — công trình biểu tượng linh hồn của đô thị di sản. Được các thương nhân Nhật Bản khởi dựng vào đầu thế kỷ XVII trên trụ đá kiên cố và được chúa Nguyễn Phúc Chu ban bức hoành phi "Lai Viễn Kiều" năm 1719, cây cầu dài khoảng 18 mét mang kiểu dáng "thượng gia hạ kiều" độc đáo. Gian miếu gỗ phía bắc cầu phụng thờ Bắc Đế Trấn Vũ có phép trị thủy, hai đầu cầu có tượng Linh Khuyển và Linh Hầu bằng gỗ chầu hầu.
Dọc trục đường Trần Phú, dấu ấn giao lưu văn hóa của thương nhân Hoa kiều hiện diện qua năm tòa hội quán cổ kính là Hội quán Phước Kiến, Hội quán Quảng Đông, Hội quán Triều Châu, Hội quán Hải Nam và Hội quán Dương Thương. Trong đó, Hội quán Phước Kiến (trùng tu lớn năm 1697, mở rộng năm 1757) nổi bật với cổng tam quan khảm sành sứ tinh xảo, chính điện phụng thờ Thiên Hậu Thánh Mẫu cùng các vị thần bảo hộ hàng hải Thuận Phong Nhĩ, Thiên Lý Nhãn. Bên cạnh đó, trên đường Phan Chu Trinh, Lê Lợi là quần thể nhà thờ tộc (như nhà thờ tộc Trần xây dựng năm 1802, nhà thờ tộc Nguyễn Tường) quy hoạch biệt lập trong khuôn viên vườn rộng rãi, thể hiện đạo lý uống nước nhớ nguồn của các dòng họ đất Quảng.

Hình 1 - Vẻ đẹp cổ kính của công trình kiến trúc Lai Viễn Kiều với hệ mái ngói âm dương truyền thống tại phố cổ Hội An, thành phố Đà Nẵng.
Bản sắc văn hóa và đời sống cư dân phố cổ Hội An
Khác với những phế tích khảo cổ đã ngừng hoạt động, phố cổ Hội An tồn tại như một "bảo tàng sống" nơi hàng vạn cư dân bản địa vẫn sinh sống, lao động và thực hành các nghi lễ văn hóa truyền thống ngay trong lòng các ngôi nhà cổ trăm năm tuổi. Chính sự hòa quyện giữa di sản kiến trúc vật thể và kho tàng văn hóa phi vật thể đã nuôi dưỡng tâm hồn nhân hậu, thuần phác của con người nơi đây.
Tín ngưỡng dân gian và nhịp sống bên dòng sông Hoài
Đời sống tinh thần của cư dân đô thị cổ được dệt nên từ sự dung hợp hài hòa giữa tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên, thờ Thành hoàng làng, thờ thần trị thủy với Phật giáo Đại thừa và tín ngưỡng thờ Thiên Hậu, Quan Công. Hàng năm, khu phố cổ ngập tràn không khí trang nghiêm của lễ hội Nguyên tiêu Hội An vào dịp rằm tháng Giêng âm lịch, lễ vía Bà Thiên Hậu tại Hội quán Phước Kiến, lễ tế tiền hiền tại đình Cẩm Phô và lễ hội Long Chu. Trong mỗi nếp nhà cổ hình ống, ngoài bàn thờ gia tiên ở gian chính và cặp mắt cửa gỗ trên ngạch cửa, người dân còn duy trì tục thờ Táo Quân và gắn gương bát quái trên nóc mái ngói âm dương để cầu bình an.
Mỗi khi màn đêm buông xuống, đặc biệt vào các đêm 14 âm lịch hàng tháng, khu phố cổ tắt ánh đèn điện hiện đại để nhường chỗ cho ánh sáng huyền ảo của lễ hội đèn lồng phố cổ Hội An. Hàng ngàn chiếc đèn lồng khung tre bọc lụa tơ tằm đủ kiểu dáng tròn, tỏi, lục giác được chế tác thủ công từ nghề làm đèn lồng truyền thống Hội An tỏa ánh sáng ấm áp lên những bức tường vàng và mặt nước sông Hoài phẳng lặng. Trên các góc phố cổ, tiếng trống chầu và giọng hô thai mộc mạc của nghệ thuật bài chòi dân gian Trung Bộ hòa cùng tiếng đàn bầu, đàn tranh tạo nên không gian nghệ thuật truyền thống đậm chất thơ.
Sự giao thoa làng nghề truyền thống và ẩm thực
Sự phồn vinh của thương cảng cổ suốt bốn thế kỷ gắn bó mật thiết với mạng lưới làng nghề thủ công và làng nông nghiệp vệ tinh dọc hai bờ hạ lưu sông Thu Bồn. Nếu các xưởng gốm phía tây chuyên nung gạch ngói thì các hiệp thợ mộc bên kia sông lại đóng ghe bầu vượt biển và dựng nên quần thể nhà cổ. Cách phố cổ vài cây số về phía đông bắc là những luống rau thơm xanh mướt bón bằng rong đầm sông Đế Võng của làng rau Trà Quế, kết nối cùng nghề ươm tơ của làng lụa Mã Châu và nghề đúc đồng của làng đúc đồng Phước Kiều.
Sự giao thoa văn hóa Việt – Hoa – Nhật – Chăm trên nền nguyên liệu bản địa đã kết tinh thành nền ẩm thực di sản trứ danh. Nổi bật là món cao lầu Hội An với sợi mì vàng dai nhào từ gạo thơm xứ Quảng ngâm nước tro củi tràm và nước giếng cổ Bá Lễ, dùng kèm thịt xá xíu và rau sống Trà Quế. Bên cạnh đó là món cơm gà Hội An nấu từ hạt gạo dẻo thơm với nước luộc gà vàng óng, món bánh vạc Hội An nhân tôm đất, món bánh đập hến xào Hội An, chén chè bắp Cẩm Nam Hội An ngọt thanh và thức quà tiến vua bánh đậu xanh Hội An in khuôn cổ truyền.
Giá trị di sản thế giới và bảo tồn phố cổ Hội An
Với tư cách là một chỉnh thể kiến trúc đô thị cổ được bảo tồn nguyên vẹn hiếm có trước sự tàn phá của thời gian và chiến tranh, phố cổ Hội An đã được cộng đồng quốc tế ghi nhận ở cấp độ di sản cao nhất. Công tác quản lý, trùng tu và phát huy giá trị di sản tại đây luôn được xem là hình mẫu tiêu biểu của khu vực châu Á về bảo tồn di sản gắn liền với cộng đồng và môi trường sinh thái tự nhiên.
Các tiêu chí vinh danh của tổ chức UNESCO
Trải qua quá trình thẩm định khoa học nghiêm ngặt của Hội đồng Di tích và Di chỉ Quốc tế (ICOMOS), ngày 04 tháng 12 năm 1999 tại kỳ họp lần thứ 23 của Ủy ban Di sản Thế giới tổ chức tại Marrakech (Maroc), quần thể phố cổ Hội An đã chính thức được ghi danh vào Danh mục Di sản văn hóa thế giới UNESCO theo hai tiêu chí (ii) và (v), đồng thời được xếp hạng Di tích Quốc gia đặc biệt năm 2009.
Ở tiêu chí (ii), Hội An là biểu hiện vật chất xuất sắc của sự kết hợp giữa các nền văn hóa bản địa và ngoại nhập qua nhiều thời kỳ lịch sử trong một thương cảng quốc tế; nơi kiến trúc Việt Nam truyền thống dung nạp hài hòa các yếu tố kỹ thuật và mỹ thuật của Trung Hoa, Nhật Bản và phương Tây. Ở tiêu chí (v), đô thị cổ là điển hình tiêu biểu được bảo tồn hoàn hảo của một cảng thị truyền thống châu Á từ thế kỷ XV đến thế kỷ XIX, trong đó cấu trúc đường phố, bến bãi ven sông Hoài, các dãy nhà cổ hình ống, hội quán, đình chùa và nếp sống văn hóa cư dân vẫn duy trì tính chân xác lịch sử nguyên bản.
Chiến lược gìn giữ di sản sống gắn với sinh thái
Để bảo vệ tính toàn vẹn của Di sản văn hóa thế giới UNESCO trước biến đổi khí hậu, lũ lụt hạ lưu sông Thu Bồn và áp lực đô thị hóa, chính quyền thành phố cùng các tổ chức quốc tế đã triển khai đồng bộ nhiều chương trình bảo tồn dài hạn:
- Trùng tu nguyên trạng các công trình kiến trúc gỗ cổ truyền: Áp dụng quy trình hạ giải khoa học, xử lý chống mối mọt và phục hồi đúng kỹ thuật mộng truyền thống đối với Lai Viễn Kiều, nhà cổ Tấn Ký, Hội quán Phước Kiến, các nhà thờ tộc và hàng trăm ngôi nhà cổ hình ống.
- Bảo vệ cảnh quan mặt phố và kỹ thuật vật liệu bản địa: Quy định nghiêm ngặt chiều cao công trình vùng lõi, duy trì sắc vàng tường vôi, bảo tồn hệ mái ngói âm dương và tín ngưỡng mắt cửa gỗ, đồng thời khôi phục lò nung gạch ngói thủ công và xưởng mộc cổ truyền.
- Số hóa dữ liệu di sản và ứng phó thiên tai lũ lụt: Xây dựng cơ sở dữ liệu bản vẽ kiến trúc 3D cho hơn 1.360 di tích, lắp đặt hệ thống cảnh báo lũ sớm trên lưu vực sông Hoài và mạng lưới phòng cháy chữa cháy chuyên dụng cho nhà gỗ.
- Kết nối không gian di sản văn hóa với khu dự trữ sinh quyển thế giới: Bảo tồn hành lang sinh thái liên hoàn từ vùng lõi phố cổ xuôi ra rừng ngập mặn rừng dừa Bảy Mẫu, vùng biển bãi biển An Bàng Hội An và Khu dự trữ sinh quyển thế giới Cù Lao Chàm – Hội An, phát huy danh hiệu Thành phố sáng tạo của UNESCO về thủ công và nghệ thuật dân gian.
Trải qua bao thăng trầm của thời đại từ thuở những đoàn thương thuyền Châu Ấn giương buồm vượt sóng đến nhịp sống thanh bình hôm nay, phố cổ Hội An vẫn tỏa sáng như một viên ngọc quý kết tinh trí tuệ, lòng hiếu khách và bản lĩnh văn hóa của con người xứ Quảng. Để tra cứu hệ thống hồ sơ bách khoa toàn diện về các di sản văn hóa thế giới, danh lam thắng cảnh, làng nghề truyền thống và lịch sử bản địa trên toàn địa bàn thành phố, độc giả có thể truy cập trực tiếp vào chuyên trang Đà Nẵng NSSC thuộc mạng lưới cổng thông tin quốc gia.
NSSC Đà Nẵng
danang.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Đà Nẵng.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Đà Nẵng.
Bài liên quan
Thông tin tiếp cận cho khách du lịch Đà Nẵng: nói rõ trước khi nhận đặt
Thông tin tiếp cận cho khách du lịch Đà Nẵng: mô tả đúng lối đi, phương tiện và hỗ trợ để khách chủ động lựa chọn, cơ sở tư vấn rõ trước khi nhận đặt.
Hủy và đổi lịch dịch vụ du lịch Đà Nẵng: thiết kế quy trình ít tranh chấp
Thiết kế quy trình hủy và đổi lịch dịch vụ du lịch Đà Nẵng minh bạch, bảo vệ chi phí hợp lý, đối soát hoàn tiền rõ ràng và hạn chế tranh chấp với khách.
Những xu hướng khởi nghiệp người trẻ nên theo dõi
Những xu hướng khởi nghiệp nổi bật người trẻ nên theo dõi: AI, kinh tế xanh, nông nghiệp số, thương mại điện tử và du lịch trải nghiệm. Đọc để chọn hướng đi.



