Chùa Cầu Hội An - Tuyệt tác kiến trúc thượng gia hạ kiều bốn thế kỷ
NSSC Đà NẵngĐăng: Cập nhật lần cuối: 18 phút đọc

Vắt ngang qua lạch nước cổ thông ra nhánh sông cái giữa lòng đô thị di sản, Chùa Cầu Hội An từ lâu đã trở thành hình ảnh đại diện tiêu biểu cho cốt cách thanh lịch và bề dày giao lưu văn hóa quốc tế của vùng đất xứ Quảng. Trải qua hơn bốn thế kỷ tồn tại trước biến thiên thời cuộc, nhịp cầu lợp ngói cổ kính vẫn bền bỉ nối liền hai bờ phố thị, lưu giữ vẹn nguyên mạch nguồn tín ngưỡng trị thủy cùng kỹ nghệ mộc đặc sắc.
Nguồn gốc khởi dựng và lịch sử trùng tu Chùa Cầu Hội An
Quá trình ra đời và biến đổi qua từng thế kỷ của Chùa Cầu Hội An gắn liền mật thiết với thời kỳ phồn thịnh của đô thị thương cảng quốc tế vùng Đàng Trong từ cuối thế kỷ XVI đến thế kỷ XVIII. Công trình không chỉ đóng vai trò là trục giao thông huyết mạch kết nối các khu phố thương mại cổ xưa mà còn là chứng nhân lịch sử sống động phản ánh sự hội tụ, tiếp biến văn hóa hòa bình giữa cư dân bản địa Đại Việt với các cộng đồng thương nhân Đông Á.
Dấu ấn thương nhân Nhật Bản đầu thế kỷ 17
Vào đầu thế kỷ XVII, khi chính quyền Đàng Trong mở rộng chính sách ngoại thương tại vùng hạ lưu sông Thu Bồn xứ Quảng và đặt lỵ sở cai trị tại dinh trấn Thanh Chiêm, hàng trăm chuyến thuyền buôn đóng dấu son từ Nhật Bản cùng thương thuyền Trung Hoa và phương Tây đã tấp nập cập bến cảng thị. Trong bức tranh sôi động của lịch sử thương cảng quốc tế Hội An thời chúa Nguyễn, các thương nhân Nhật Bản được phép lập khu phố cư trú dọc trục đường Nguyễn Thị Minh Khai ngày nay, trong khi khu phố của cộng đồng Hoa kiều phát triển liền kề ở phía đông dọc trục đường Trần Phú thuộc quần thể phố cổ Hội An.
Để thuận tiện cho việc đi lại và giao lưu buôn bán qua lạch nước sâu chảy từ hướng bắc xuống nhánh sông Hoài, cộng đồng thương nhân Nhật Bản đã góp công sức khởi dựng một cây cầu gỗ có mái che vào khoảng đầu thế kỷ XVII (tương truyền khởi công vào năm Thân 1593 và hoàn thành vào năm Tuất 1595). Trong các ghi chép lịch sử cổ như Hải ngoại kỷ sự của thiền sư Thích Đại Sán năm 1695 hay bộ Phủ biên tạp lục do nhà bác học Lê Quý Đôn biên soạn năm 1776, cây cầu được nhắc đến dưới tên gọi "Nhật Bản kiều". Đến năm Quý Tỵ 1653, cư dân địa phương và bang thương nhân Minh Hương dựng thêm gian miếu nhỏ bằng gỗ nối vào lan can phía bắc cầu để thờ thần trị thủy, từ đó hình thành tên gọi dân gian thân thuộc là Chùa Cầu.
Danh xưng Lai Viễn Kiều và các đợt đại trùng tu
Bước ngoặt lịch sử định hình tên gọi chính thức của di tích diễn ra vào mùa xuân năm Kỷ Hợi 1719 (niên hiệu Vĩnh Thịnh thứ 15), khi vị chúa thứ sáu của xứ Đàng Trong là chúa Nguyễn Phúc Chu (1675–1725) tuần du qua thương cảng Hội An. Cảm mến vẻ đẹp kiến trúc độc đáo của cây cầu gỗ cùng cảnh sắc giao thương quy tụ thuyền buôn bốn phương, chúa Nguyễn Phúc Chu đã ban tặng ba chữ Hán "Lai Viễn Kiều" (nghĩa là "Cầu đón những người bạn từ phương xa đến") nhằm thể hiện tầm nhìn bang giao cởi mở, hiếu khách và khát vọng hòa bình, hữu nghị của dân tộc Việt Nam. Ba chữ vàng Lai Viễn Kiều được chạm nổi tinh xảo trên tấm hoành phi sơn son thếp vàng và treo trang trọng ngay chính giữa lối vào gian miếu thờ suốt hơn ba thế kỷ qua.
Theo tư liệu văn bia chữ Hán và các bản sắc phong còn lưu giữ tại di tích, sau lần khởi dựng đầu tiên, Chùa Cầu Hội An đã trải qua bảy đợt đại trùng tu lớn vào các năm 1653, 1763, 1817, 1875, 1915, 1986 và đợt hạ giải tu bổ khoa học toàn diện giai đoạn 2022–2024. Đặc biệt, trong đợt trùng tu năm Quý Mùi 1763 dưới thời chúa Nguyễn Phúc Khoát và năm Đinh Sửu 1817 dưới triều vua Gia Long, kết cấu khung gỗ, hệ thống trụ đá cùng mái ngói đã được các hiệp thợ bản địa gia cố vững chắc, đưa phong cách kiến trúc truyền thống Việt – Hoa hòa quyện sâu sắc vào phom dáng cầu gỗ ban đầu.
| Giai đoạn lịch sử và niên đại | Sự kiện kiến tạo và trùng tu trọng tâm | Dấu ấn kiến trúc và giá trị tư liệu còn lưu giữ |
|---|---|---|
| Đầu thế kỷ XVII (khoảng 1593–1617) | Thương nhân Nhật Bản khởi dựng cầu gỗ qua lạch nước nối sang khu phố Hoa kiều | Định hình kết cấu cầu gỗ có mái che, đặt tượng Linh Hầu và Linh Khuyển ở hai đầu cầu |
| Năm Quý Tỵ 1653 (thế kỷ XVII) | Xây dựng bổ sung phần miếu thờ gắn liền vào mố cầu phía bắc | Khởi tạo bố cục thượng gia hạ kiều kết hợp giao thông và tín ngưỡng thờ Bắc Đế Trấn Vũ |
| Năm Kỷ Hợi 1719 | Chúa Nguyễn Phúc Chu tuần du Hội An và ban danh hiệu Lai Viễn Kiều | Bức hoành phi Lai Viễn Kiều sơn son thếp vàng treo trước cửa chính gian miếu thờ |
| Năm Quý Mùi 1763 | Đại trùng tu toàn bộ phần cầu và miếu thờ do cư dân Minh Hương và bản địa đóng góp | Bia đá "Trùng tu Lai Viễn Kiều ký" khắc năm 1763 ghi rõ công đức đóng góp của cộng đồng |
| Năm Đinh Sửu 1817 và 1915 | Trùng tu lớn dưới triều Nguyễn, thay thế cấu kiện gỗ hư hại và trang trí khảm sành sứ | Bia đá năm Gia Long thứ 16 (1817), hệ mái ngói âm dương và bờ nóc khảm gốm sứ tinh xảo |
| Giai đoạn 2022–2024 | Dự án hạ giải, bảo tồn và tu bổ tổng thể di tích với sự hợp tác chuyên gia Việt Nam – Nhật Bản | Gia cố móng trụ đá chống xói lở, phục hồi nguyên trạng hệ dầm sàn gỗ cong và kết cấu vì kèo |
Nghệ thuật kiến trúc thượng gia hạ kiều tại Chùa Cầu Hội An
Giá trị nghệ thuật kiệt xuất của Chùa Cầu Hội An nằm ở sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa công năng giao thông đô thị, không gian sinh hoạt cộng đồng và kiến trúc tín ngưỡng tâm linh trong một chỉnh thể thống nhất. Toàn bộ công trình được thiết kế theo lối thượng gia hạ kiều (trên là nhà, dưới là cầu) — một mô thức kiến trúc cầu có mái che truyền thống đạt đến trình độ thẩm mỹ tinh tế bậc nhất tại đô thị cổ bên dòng sông Hoài.
Kết cấu trụ đá vòm cuốn và sàn cầu gỗ cong
Tổng thể di tích có chiều dài 18,2 mét và chiều rộng khoảng 3,6 mét, vắt ngang qua lạch nước chảy từ hướng bắc xuống đổ vào nhánh sông Hoài (một phân lưu của sông Thu Bồn). Phần "hạ kiều" phía dưới được nâng đỡ bởi hệ thống sáu hàng trụ cầu xây bằng đá thanh nguyên khối lấy từ vùng núi đá Quảng Nam, liên kết với nhau bằng vữa truyền thống kiên cố. Sáu hàng trụ đá phân chia lòng lạch nước thành năm nhịp thông thuyền, trong đó nhịp chính giữa rộng nhất giúp thuyền bè nhỏ qua lại dễ dàng và giải phóng áp lực dòng chảy mỗi khi nước lũ từ thượng nguồn đổ về.
Phía trên hệ mố và trụ đá vòm cuốn là hệ dầm chịu lực gồm các thanh đà gỗ thiết mộc to bản (gỗ lim, gỗ kiền kiền, gỗ sến) gác dọc theo nhịp cầu, nâng đỡ mặt sàn cầu lát ván gỗ dày theo độ cong vồng nhẹ tựa hình chiếc cầu vồng. Phần "thượng gia" trên mặt cầu được chia thành bảy gian bằng hệ thống 36 cột gỗ tròn dựng trên chân tảng đá. Không gian lòng cầu tách biệt rõ làm ba dải dọc, ở chính giữa là lối đi bộ thông suốt rộng rãi, hai bên tả hữu là hai dãy bệ gỗ chạy dọc sát lan can con tiện, tạo nơi dừng chân nghỉ mát, hóng gió và trò chuyện của người dân phố thị.
Hệ mái ngói âm dương và kỹ nghệ chạm khắc gỗ
Một nét độc đáo hiếm có trong bố cục không gian của Chùa Cầu Hội An là phần gian miếu thờ phía bắc được dựng tách rời hệ khung với phần thân cầu nhưng lại nối liền nhau bằng hệ mái hiên chồng diêm và máng xối gỗ, tạo cảm giác hai khối kiến trúc hòa làm một. Hệ khung gỗ chịu lực của cả phần cầu và phần miếu được các nghệ nhân tài hoa của làng mộc Kim Bồng lắp dựng theo thức vì kèo "chồng rường giả thủ" ở các gian giữa và "vì vỏ cua" ở gian hiên. Từng đầu dư, kẻ hiên, bẩy gỗ và ván bưng đều được đục chạm lộng, chạm nổi các đồ án hoa văn tứ quý (tùng, cúc, trúc, mai), mây xoắn, lá hóa rồng và bát bửu vô cùng sống động bằng kỹ thuật ghép mộng truyền thống chuẩn xác.
Bao phủ toàn bộ bảy gian cầu và gian miếu thờ là hệ mái ngói âm dương uốn lượn mềm mại, lợp bằng những viên ngói đất nung thủ công do thợ gốm của làng gốm Thanh Hà chế tác. Dọc theo bờ nóc, bờ quyết và đầu đao của mái ngói âm dương được đắp nổi hình lưỡng long chầu nhật, cá chép hóa rồng, kỳ lân và cuốn thư khảm bằng những mảnh sành sứ men xanh trắng, men nhiều màu rực rỡ. Dưới các diềm mái còn gắn hệ thống đĩa sứ cổ vẽ hoa văn thanh hoa cùng những viên ngói ống bịt đầu in họa tiết hoa cúc và mặt nhật, vừa bảo vệ đầu đòn tay gỗ khỏi nước mưa vừa tạo điểm nhấn mỹ thuật cổ điển.

Tín ngưỡng thờ tự và di vật cổ trong Chùa Cầu Hội An
Mặc dù mang tên gọi dân gian là "Chùa Cầu", bên trong Chùa Cầu Hội An hoàn toàn không thờ Phật như các ngôi chùa Phật giáo thông thường mà là một ngôi miếu tín ngưỡng dân gian. Toàn bộ hệ thống thần tượng, linh vật trấn giữ và văn bia lưu giữ bên trong di tích phản ánh thế giới quan tâm linh của cư dân thương cảng ven biển trước sức mạnh của thiên nhiên sông nước.
Không gian miếu thờ Bắc Đế Trấn Vũ trị thủy
Nằm ở phía bắc lòng cầu và ngăn cách với lối đi bộ qua một bộ cửa gỗ "thượng song hạ bản" cùng bức hoành phi Lai Viễn Kiều là gian chính điện trang nghiêm. Trung tâm gian miếu đặt khám thờ sơn son thếp vàng phụng thờ tượng Bắc Đế Trấn Vũ (Huyền Thiên Thượng Đế) bằng gỗ tạc theo tư thế đứng uy nghi, tay bắt quyết, chân đạp lên lưng rùa và rắn. Trong tín ngưỡng Đạo giáo và tâm thức dân gian Việt – Hoa, Bắc Đế Trấn Vũ là vị thần cai quản phương Bắc, có pháp lực hàng phục thủy quái, điều hòa mưa gió và trị thủy, bảo vệ cư dân sống dọc các triền sông, cửa biển khỏi nạn lũ lụt, bão tố.
Bên cạnh tín ngưỡng thờ thần trị thủy của người Việt và người Hoa, sự hình thành của Chùa Cầu Hội An còn gắn liền với truyền thuyết dân gian về loài thủy quái khổng lồ mang tên Namazu (hoặc Mamazu / Cù) trong văn hóa tâm linh Đông Á. Tương truyền loài thủy quái này có đầu nằm ở Ấn Độ, đuôi ở Nhật Bản và phần lưng vắt ngang qua mạch nước ngầm tại Hội An; mỗi khi nó cựa mình sẽ gây ra động đất tại Nhật Bản và lũ lụt, sụt lở bờ sông tại Hội An. Do đó, cây cầu cùng gian miếu thờ Bắc Đế Trấn Vũ được dựng lên tựa như một "thanh kiếm" trấn yểm trên lưng thủy quái, đem lại sự bình yên và thịnh vượng cho cả hai vùng đất.
Đôi tượng Linh Khuyển, Linh Hầu và hệ thống văn bia
Ở hai đầu lối dẫn lên mặt sàn gỗ của Chùa Cầu Hội An (phía đông giáp đường Trần Phú và phía tây giáp đường Nguyễn Thị Minh Khai), du khách dễ dàng bắt gặp bốn bức tượng gỗ tạc hình thú được đặt trong các khám thờ nhỏ đối xứng hai bên. Phía đầu cầu hướng đông là đôi tượng Linh Khuyển (Chó thần) ngồi chầu trên bệ với dáng vẻ trung thành, tai vểnh cao, ánh mắt cảnh giác canh giữ sự bình yên; phía đầu cầu hướng tây là đôi tượng Linh Hầu (Khỉ thần) ngồi uy nghiêm trên bệ gỗ, hai tay nâng trái đào tiên biểu trưng cho sự trường thọ và trí tuệ. Theo các nhà nghiên cứu di sản, cặp tượng Linh Hầu và Linh Khuyển vừa là linh vật hộ vệ hai đầu cầu trong tín ngưỡng dân gian, vừa đánh dấu mốc thời gian khởi công xây dựng cầu vào năm Thân (năm con Khỉ) và hoàn thành vào năm Tuất (năm con Chó).
Ngoài hệ thống tượng thờ bằng gỗ quý, bên trong lòng cầu và gian miếu còn bảo lưu một kho tàng di sản tư liệu Hán Nôm vô giá gồm các tấm bia đá cổ, sắc phong và hệ thống hoành phi, câu đối:
- Hệ thống bia đá ghi chép lịch sử trùng tu: Tiêu biểu là tấm bia đá "Trùng tu Lai Viễn Kiều ký" lập năm Quý Mùi 1763 và tấm bia đá lập năm Đinh Sửu 1817 (niên hiệu Gia Long thứ 16). Văn bia ghi chép tỉ mỉ lịch sử kiến tạo cầu, tên tuổi các vị hương chức làng Minh Hương, làng Hội An cùng danh sách các hiệu buôn đã đóng góp tiền của tu bổ di tích.
- Bức hoành phi Lai Viễn Kiều năm 1719: Kiệt tác điêu khắc gỗ thời chúa Nguyễn Phúc Chu với ba đại tự chữ Hán sắc nét, xung quanh chạm khung rồng mây cách điệu, khẳng định chủ quyền quản lý và tư tưởng ngoại giao hòa hiếu của chính quyền Đàng Trong.
- Hệ thống câu đối gỗ chạm khắc trên cột cầu: Các đôi câu đối chữ Hán ca ngợi vẻ đẹp nhịp cầu vồng vắt qua làn nước biếc, cầu chúc quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa và việc buôn bán trên bến dưới thuyền luôn hanh thông.
- Các cấu kiện gỗ khắc minh văn chữ Hán trên xà nóc: Trên thanh xà nóc chính của phần cầu và phần miếu vẫn còn lưu giữ dòng chữ Hán ghi rõ ngày giờ thượng lương (cất nóc) trong đợt trùng tu năm Ất Mão 1915 (niên hiệu Duy Tân thứ 9) cùng các bùa trấn trạch cổ truyền.
Giá trị biểu tượng di sản và bảo tồn Chùa Cầu Hội An
Được Bộ Văn hóa – Thông tin xếp hạng Di tích lịch sử – văn hóa cấp Quốc gia vào ngày 17 tháng 02 năm 1990 và là hạt nhân kiến trúc quan trọng bậc nhất đưa quần thể đô thị cổ được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa thế giới năm 1999, Chùa Cầu Hội An mang trong mình giá trị biểu tượng vượt ra ngoài phạm vi một địa phương. Năm 2006, hình ảnh ngôi cầu cổ Lai Viễn Kiều đã được Ngân hàng Nhà nước Việt Nam lựa chọn in trên mặt sau tờ tiền polymer mệnh giá 20.000 đồng, trở thành biểu tượng văn hóa quốc gia quen thuộc với hàng triệu người dân và bạn bè quốc tế.
Tâm điểm văn hóa tinh thần nơi đô thị thương cảng
Trong đời sống thường nhật cũng như các dịp lễ tiết cổ truyền, không gian quanh Chùa Cầu Hội An và hai bờ sông Hoài luôn là tâm điểm diễn ra các hoạt động văn hóa, tín ngưỡng và nghệ thuật dân gian đặc sắc. Vào ngày rằm tháng Giêng âm lịch hàng năm trong dịp lễ hội Nguyên tiêu Hội An, ngày vía Bắc Đế Trấn Vũ (mùng 3 tháng 3 âm lịch) hay các ngày sóc vọng hàng tháng, người dân phố cổ đều thành kính mang hương hoa, phẩm vật đến gian miếu trên cầu để cầu nguyện cho gia đạo bình an, công việc thuận lợi và mùa màng tươi tốt.
Khi màn đêm buông xuống, đặc biệt trong những đêm phố cổ tắt đèn điện để tổ chức lễ hội đèn lồng phố cổ Hội An, vẻ đẹp của công trình thượng gia hạ kiều càng trở nên lung linh, huyền ảo. Hàng trăm chiếc đèn lồng lụa chế tác từ nghề làm đèn lồng truyền thống Hội An treo dọc hiên cầu tỏa ánh sáng vàng ấm áp, phản chiếu xuống mặt nước lạch cổ cùng hàng ngàn hoa đăng trôi nhẹ trên dòng sông Hoài. Sự hòa quyện giữa bóng dáng cổ kính của mái ngói âm dương, sắc đỏ trầm của vách gỗ và nhịp sống thanh bình đã biến nơi đây thành nguồn cảm hứng bất tận cho hội họa, nhiếp ảnh và thi ca Việt Nam.

Khoa học hạ giải trùng tu di sản kiến trúc gỗ
Trải qua hơn 400 năm chịu tác động trực tiếp của khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa, sự xâm thực của nước lợ và những trận lũ lụt lịch sử trên lưu vực sông Thu Bồn, nhiều cấu kiện gỗ, dầm cầu và trụ đá của Chùa Cầu Hội An từng đứng trước nguy cơ xuống cấp nghiêm trọng. Với nguyên tắc tối thượng là giữ gìn tối đa yếu tố gốc và tính chân xác lịch sử của di tích, từ tháng 12 năm 2022 đến tháng 8 năm 2024, thành phố đã triển khai dự án hạ giải, tu bổ tổng thể công trình với sự tham gia của các chuyên gia bảo tồn hàng đầu Việt Nam và Nhật Bản cùng các nghệ nhân mộc, nề truyền thống.
Trong quá trình tu bổ khoa học này, từng viên ngói trên hệ mái ngói âm dương, từng mảnh sứ khảm trên bờ nóc, các bộ tượng Linh Khuyển, Linh Hầu và gần 1.000 cấu kiện gỗ từ cột, kèo, xà, ván sàn đều được đánh số định danh, đo vẽ 3D bằng công nghệ quét laser và kiểm định bằng sóng siêu âm. Những cấu kiện gỗ còn khả năng chịu lực được xử lý chống mối mọt, gia cường bằng kỹ thuật mộng cổ truyền và lắp trả về đúng vị trí cũ; phần móng trụ đá dưới lòng lạch được gia cố vững chắc và phục hồi độ cong nguyên bản của dầm sàn cầu. Sau khi hoàn thành đại trùng tu vào tháng 8 năm 2024, Chùa Cầu Hội An đã khoác lên mình diện mạo chuẩn xác theo tư liệu lịch sử, tiếp tục vững vàng vượt qua thử thách của thời gian.
Có thể khẳng định, Chùa Cầu Hội An không chỉ là một kiệt tác kiến trúc thượng gia hạ kiều độc nhất vô nhị mà còn là biểu tượng rực rỡ cho tinh thần giao lưu văn hóa hòa bình, cởi mở và bàn tay tài hoa của các thế hệ nghệ nhân đất Việt. Để tìm hiểu thêm các hồ sơ bách khoa chuyên sâu về hệ thống di sản văn hóa thế giới, danh lam thắng cảnh, lễ hội dân gian và làng nghề cổ truyền trên địa bàn thành phố, độc giả có thể truy cập trực tiếp vào chuyên trang Đà Nẵng NSSC thuộc mạng lưới cổng thông tin quốc gia.
NSSC Đà Nẵng
danang.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Đà Nẵng.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Đà Nẵng.
Bài liên quan
Sông Hàn Đà Nẵng - Dải lụa xanh lịch sử chảy giữa lòng đô thị biển
Sông Hàn Đà Nẵng khởi nguồn từ ngã ba hợp lưu sông Cẩm Lệ, sông Cầu Đỏ và sông Vĩnh Điện, chảy ngược về phía bắc đổ ra vịnh biển Tiên Sa thơ mộng.
Bãi biển Mỹ Khê Đà Nẵng - Đường cong cát trắng quyến rũ bên chân sóng biển Đông
Bãi biển Mỹ Khê Đà Nẵng trải dài bên chân bán đảo Sơn Trà với dải cát trắng mịn, làn nước xanh trong và nét văn hóa làng chài miền biển lâu đời.
Danh thắng Ngũ Hành Sơn - Quần thể núi đá cẩm thạch kỳ vĩ bên bờ biển
Danh thắng Ngũ Hành Sơn quy tụ sáu ngọn núi đá vôi cẩm thạch ven biển Đà Nẵng với hệ thống động Huyền Không, chùa Tam Thai và bia Ma Nhai cổ kính.



