Làng mộc Kim Bồng - Tinh hoa chạm khắc gỗ và kỹ nghệ đóng tàu xứ Quảng
NSSC Đà NẵngĐăng: Cập nhật lần cuối: 13 phút đọc

Nằm đối diện khu phố cổ qua một nhánh sông thanh bình, làng mộc Kim Bồng tại xã Cẩm Kim đã ghi dấu ấn đậm nét trong lịch sử kiến trúc và thủ công truyền thống miền Trung suốt hơn năm thế kỷ. Từ tiếng cưa xẻ gỗ rộn rã nơi bến sông cho đến những nhát đục ve tỉ mẩn trong xưởng mộc, làng nghề đã tạo tác nên những công trình rường cột uy nghiêm và những con thuyền vượt sóng đại dương. Di sản văn hóa độc đáo này được tôn vinh trên chuyên trang di sản Đà Nẵng NSSC.
Dấu ấn lịch sử khai canh lập nghiệp của làng mộc Kim Bồng
Lịch sử hình thành của làng nghề mộc bắt đầu từ những năm cuối thế kỷ mười lăm, khi những đoàn di dân người Việt đầu tiên theo chúa Nguyễn vào khai phá vùng đất Quảng Nam phì nhiêu. Dọc theo hạ lưu sông Thu Bồn xứ Quảng, vùng đất bãi bồi Cẩm Kim với địa thế thủy giao thuận tiện đã trở thành cái nôi nuôi dưỡng tài năng của các thế hệ thợ mộc tài ba.
Công đức khai khẩn của bốn họ tiền hiền lập làng
Theo gia phả các tộc họ và văn bia tại đình tiền hiền Kim Bồng, công cuộc khai hoang lập nghiệp gắn liền với tiền hiền bốn họ khai khẩn gồm họ Huỳnh, họ Trương, họ Phan và họ Nguyễn. Các vị tiền nhân vốn là những thợ mộc tinh hoa xuất thân từ vùng đồng bằng Bắc Bộ và Thanh Nghệ Tĩnh, mang theo kinh nghiệm mộc dựng nhà và đóng thuyền vào định cư tại cồn đất nổi ven sông.
Ban đầu, người thợ tập trung khai hoang ruộng đồng và chế tạo nông cụ, cất dựng nhà tranh vách gỗ đơn sơ. Nhờ nguồn gỗ rừng trù phú theo dòng sông chảy về từ thượng nguồn, nghề mộc nhanh chóng phát triển mạnh mẽ. Đến thế kỷ mười sáu, xóm thợ mộc đã quy tụ hàng trăm gia đình chuyên canh, chia thành hai thôn Đông và Tây với sự phân công lao động chuyên môn hóa cao giữa mộc xây dựng dân dụng và mộc đóng tàu thuyền. Mỗi dòng họ đều nắm giữ những bí truyền riêng biệt về kỹ thuật chọn vân gỗ, tính toán tỷ lệ giàn trò và kỹ thuật mài sắc các lưỡi đục bén ngọt.
Dấu ấn kiến trúc gỗ trong quần thể đô thị cổ
Thời kỳ đỉnh cao của làng nghề gắn liền mật thiết với sự phát triển rực rỡ của phố cổ Hội An. Trong giai đoạn thế kỷ mười bảy và mười tám, khi thương cảng Hội An đón nhận các luồng giao thương tấp nập từ Nhật Bản, Trung Hoa và phương Tây, chính những bàn tay tài hoa của thợ mộc Kim Bồng đã trực tiếp dựng nên toàn bộ diện mạo kiến trúc của đô thị cổ.
Dấu ấn bàn tay tài hoa của họ thể hiện sâu sắc qua việc tôn tạo và xây dựng Chùa Cầu Hội An, hàng trăm ngôi nhà cổ hình ống, các hội quán Phúc Kiến, Quảng Đông, Triều Châu và nhà thờ tộc họ uy nghiêm. Sự phồn thịnh này được phản ánh rõ nét trong lịch sử thương cảng quốc tế Hội An thời chúa Nguyễn, nơi thợ mộc Kim Bồng tiếp thu linh hoạt tinh hoa kiến trúc Đông Á nhưng vẫn giữ vững hồn cốt kết cấu rường cột truyền thống của người Việt. Uy tín tay nghề của thợ Kim Bồng lan rộng đến mức triều đình nhà Nguyễn nhiều lần điều động đội ngũ thợ cả của làng ra kinh đô Huế để trực tiếp chỉ huy việc thi công các cung điện hoàng gia uy nghi tráng lệ.
| Phân nhánh nghề | Đối tượng thi công chính | Loại gỗ chuyên dùng | Đặc trưng kỹ thuật và mỹ thuật nổi bật |
|---|---|---|---|
| Mộc xây dựng nhà cổ | Nhà rường, đình, chùa, hội quán | Kiền kiền, lim, mít, gõ đỏ | Khung liên kết mộng giằng không đinh, chạm khắc hoa văn đầu dư, con rùa |
| Mộc đóng tàu thuyền | Thuyền bầu biển, ghe nang, thuyền nan | Gỗ kiền kiền, chò chỉ, sao biển | Uốn ván vỏ cong bằng lửa, xảm chai dầu rái chống thấm nước tuyệt hảo |
| Mộc mỹ nghệ dân dụng | Bàn ghế, tủ chè, hoành phi, câu đối | Gỗ mun, cẩm lai, hương, mít | Chạm lộng, chạm nổi kênh bong tinh xảo, khảm ốc xà cừ cổ truyền |

Nguồn gỗ rừng tự nhiên và kỹ thuật ghép mộng của làng mộc Kim Bồng
Nghệ thuật làm mộc của người thợ Kim Bồng không chỉ nằm ở khả năng chế tác bề mặt mà bắt rễ từ sự am hiểu tường tận tính chất cơ lý của từng loài danh mộc bản địa và kỹ thuật liên kết cơ học cổ truyền không cần đến sự hỗ trợ của kim loại.
Các loại danh mộc tự nhiên từ rừng ngàn Quảng Nam
Lợi thế địa lý tự nhiên giúp Kim Bồng trở thành nơi tập kết của nguồn gỗ quý khai thác từ đại ngàn Trường Sơn trôi dạt theo dòng nước sông Thu Bồn về xuôi. Các thế hệ thợ mộc đã tích lũy kho tàng tri thức đồ sộ về việc lựa chọn loại gỗ thích hợp nhất cho từng hạng mục công trình.
Đối với các cột cái, rường cột chịu lực và xà nhà, thợ chọn gỗ lim, gỗ kiền kiền, kiền than bởi độ cứng chắc tuyệt hảo, không bị mối mọt xâm hại. Đối với các chi tiết hoa văn chạm trổ tinh xảo, bàn thờ và hoành phi câu đối, gỗ mít vườn là chất liệu vàng nhờ thớ gỗ dẻo mịn, màu vàng tươi rạng rỡ và ít bị co ngót nứt nẻ dưới tác động của khí hậu nhiệt đới ẩm. Sự trân trọng chất liệu gỗ tự nhiên giúp các công trình kiến trúc của làng nghề tồn tại bền vững hàng trăm năm cùng mưa nắng thời gian. Trước khi gia công, gỗ được ngâm bùn lòng sông nhiều tháng liền để đào thải nhựa cây, ngăn ngừa triệt để hiện tượng cong vênh hay mối mọt khi dựng nhà.
Kỹ thuật liên kết mộng giằng và xoi chỉ tinh vi
Đỉnh cao trong nghệ thuật kiến trúc của người thợ làng mộc Kim Bồng chính là kỹ thuật ghép mộng chốt không dùng đinh. Hàng trăm cấu kiện cột, kèo, xà, trếnh, con rùa, vì nóc được liên kết chặt chẽ với nhau hoàn toàn bằng hệ thống mộng thắt, mộng én, mộng chốt gỗ và then cài.
Độ chính xác của các mối mộng đạt đến mức tuyệt đối, khi ráp lại khít khao đến mức một sợi tóc cũng không thể lọt qua. Kết cấu mộng giằng linh hoạt này cho phép toàn bộ khung nhà cổ có khả năng tự triệt tiêu các lực rung chấn do bão lũ gây ra, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi cho việc tháo dỡ, di dời hoặc thay thế từng cấu kiện hư hỏng mà không làm ảnh hưởng đến sự vững chãi của cả công trình. Từng đường gờ chỉ soi rãnh, đường chỉ bo mép cột đều được người thợ vuốt ve bằng lưỡi bào tay điêu luyện, tạo nên sự thanh thoát, nhẹ nhàng cho khối gỗ đồ sộ. Tất cả đều được tính toán theo thước Lỗ Ban truyền thống nhằm đón nhận những điều may mắn, an lành cho gia chủ.

Ba phân nhánh nghề độc đáo tạo nên danh tiếng làng mộc Kim Bồng
Không đơn thuần là một làng mộc dân dụng thông thường, Kim Bồng nổi tiếng nhờ sự phát triển song hành và bổ trợ lẫn nhau của ba phân nhánh nghề chuyên biệt: mộc xây dựng công trình, mộc đóng tàu thuyền sông biển và mộc mỹ nghệ nội thất.
Nghệ thuật chạm khắc phù điêu và nội thất gỗ mỹ nghệ
Phân nhánh mộc mỹ nghệ Kim Bồng chuyên sâu về chạm trổ các đồ án trang trí tinh xảo như hoành phi, câu đối cuốn thư, tủ chè, sập gụ, hương án và tượng thờ tâm linh. Dưới đôi bàn tay của các nghệ nhân, các đề tài tứ linh (long, lân, quy, phụng), tứ quý (tùng, cúc, trúc, mai), hay cảnh sinh hoạt thôn dã, hoa lá cách điệu hiện lên sống động với kỹ thuật chạm nổi, chạm lộng kênh bong nhiều tầng lớp.
Các tác phẩm chạm khắc gỗ Kim Bồng không nặng nề, rập khuôn mà luôn toát lên vẻ phóng khoáng, tự nhiên, phô diễn trọn vẹn thớ vân gỗ mộc mạc. Sự tinh xảo của nghệ thuật chạm gỗ này có sự giao thoa thẩm mỹ kỳ diệu với kỹ thuật điêu khắc đá tại làng đá mỹ nghệ Non Nước và nghệ thuật tạo hình đất nung tại làng gốm Thanh Hà, kiến tạo nên tam giác làng nghề thủ công danh tiếng của vùng hạ lưu sông Thu. Từng đường nét đục kênh bong lột tả sinh động sự chuyển động mềm mại của mây trời, sóng nước và cỏ cây bản địa.
Kỹ nghệ đóng thuyền gỗ dọc triền sông Thu Bồn
Phân nhánh kỹ nghệ đóng thuyền gỗ truyền thống tại bến sông Kim Bồng từng vang danh khắp vùng duyên hải miền Trung. Những người thợ đóng tàu nơi đây nắm giữ bí quyết gia truyền về việc uốn cong các tấm ván vỏ thuyền dày bằng lửa ngọn, tạo nên những con thuyền bầu lướt sóng êm ái, vững chãi trước những cơn bão biển dữ dội.
Kỹ thuật xảm thuyền bằng vỏ cây tràm trộn với dầu rái và vôi bột tự nhiên giúp vỏ thuyền kín khít tuyệt đối, chống lại sự ăn mòn của nước biển và hà biển đục phá. Những con thuyền vỏ gỗ do thợ Kim Bồng đóng không chỉ vận chuyển hàng hóa xuôi ngược dòng Thu Bồn mà còn theo chân các đoàn thuyền ra khơi đánh bắt cá xa bờ, cắm mốc chủ quyền tại các quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa từ nhiều thế kỷ trước. Kỹ nghệ này đòi hỏi sự am hiểu sâu sắc về thủy động lực học dân gian và quy luật sóng gió biển khơi.
Mộc xây dựng rường cột trong các ngôi nhà cổ
Phân nhánh mộc xây dựng là niềm kiêu hãnh lớn nhất của làng nghề khi chịu trách nhiệm kiến tạo nên những công trình chạm khắc gỗ nhà cổ Hội An. Khác với phong cách nhà rường cung đình Huế cầu kỳ, nhà cổ do thợ Kim Bồng dựng lên mang nét đẹp đôn hậu, vững chãi và tiện nghi cho sinh hoạt thương mại.
Các chi tiết con rùa đội trếnh, đầu dư chạm rồng, vì kèo chạm hoa sen và hệ thống cửa bức bàn thượng song hạ bản được gọt giũa tỉ mỉ, giúp không gian nhà cổ vừa thông thoáng đón gió sông vừa giữ được nét tôn nghiêm, cổ kính. Bàn tay của thợ Kim Bồng đã biến những thân gỗ vô tri thành những tác phẩm nghệ thuật kiến trúc có sức sống trường tồn cùng lịch sử đô thị cổ, góp phần quyết định để quần thể kiến trúc phố cổ được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa thế giới.
Tiếp nối mạch nguồn di sản và truyền nghề tại làng mộc Kim Bồng
Trải qua những giai đoạn suy thoái do biến thiên của thời cuộc và sự thay đổi vật liệu hiện đại, làng mộc Kim Bồng đã vươn lên mạnh mẽ nhờ tâm huyết của các bậc nghệ nhân lão thành cùng sự hỗ trợ quý báu từ các tổ chức bảo tồn di sản văn hóa quốc tế.
Lễ tế tổ nghề mùng sáu tháng giêng hằng năm
Đều đặn vào sáng ngày mùng sáu tháng giêng âm lịch hàng năm, tại trung tâm làng nghề thuộc xã Cẩm Kim thành phố Hội An, ngày hội làng nghề truyền thống mộc Kim Bồng và lễ tế tổ nghề diễn ra vô cùng long trọng. Đây là dịp để con cháu khắp nơi hội tụ về dâng hương tưởng nhớ công đức tiền nhân và cầu chúc một năm mới mưa thuận gió hòa, công việc hanh thông.
Trong ngày hội, các nghệ nhân cao niên thực hiện nghi thức phạt mộc khai búa đầu năm, mở màn cho chuỗi hoạt động trình diễn cưa xẻ gỗ, đục chạm phù điêu, trưng bày sản phẩm mỹ nghệ và giao lưu văn nghệ dân gian sôi nổi. Năm 2016, Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch đã chính thức công nhận nghề mộc Kim Bồng là di sản văn hóa phi vật thể làng mộc cấp quốc gia, khẳng định vị thế di sản vô giá trong kho tàng văn hóa dân tộc.
Trao truyền lửa nghề qua các thế hệ thợ mộc trẻ
Hành trình hồi sinh của làng nghề ghi dấu ấn đậm nét của các nghệ nhân tài hoa, tiêu biểu là nghệ nhân ưu tú Huỳnh Ri, hậu duệ đời thứ mười hai của dòng họ Huỳnh khai canh. Với tấm lòng tha thiết gìn giữ vốn cổ, ông đã phối hợp cùng tổ chức UNESCO mở các lớp đào tạo nghề mộc miễn phí cho con em trong vùng, truyền dạy tận tình từ kỹ thuật mài đục, cầm cưa cho đến triết lý đạo đức làm nghề trung thực.
Ngày nay, các xưởng mộc Kim Bồng không chỉ đảm nhận việc trùng tu, bảo tồn hệ thống di tích nhà cổ Hội An theo chuẩn mực quốc tế khắt khe mà còn sáng tạo ra nhiều sản phẩm quà tặng lưu niệm bằng gỗ nhỏ gọn phục vụ du khách bốn phương. Sự kết hợp hài hòa giữa gìn giữ bí quyết cổ truyền và thích ứng linh hoạt với thị trường hiện đại đã giúp làng mộc Kim Bồng thắp sáng ngọn lửa di sản, tiếp tục vang danh như một biểu tượng trường tồn của tài năng và tâm hồn người thợ thủ công xứ Quảng.
NSSC Đà Nẵng
danang.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Đà Nẵng.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Đà Nẵng.
Bài liên quan
Làng đúc đồng Phước Kiều - Tinh hoa luyện kim và tiếng vang cồng chiêng xứ Quảng
Làng đúc đồng Phước Kiều gìn giữ bí quyết luyện kim thủ công hơn bốn thế kỷ, nức danh với nghệ thuật thẩm âm cồng chiêng cho buôn làng Tây Nguyên.
Làng rau Trà Quế - Tinh hoa nông nghiệp cổ truyền bốn trăm năm xứ Quảng
Làng rau Trà Quế lưu giữ kỹ nghệ canh tác hữu cơ bón rong đầm độc đáo bốn thế kỷ, tạo nên hương vị nồng đượm đặc trưng cho ẩm thực phố Hội.
Lễ hội sâm Ngọc Linh - Không gian văn hóa đại ngàn Nam Trà My
Lễ hội sâm Ngọc Linh diễn ra đầu tháng 8 hằng năm tại Nam Trà My, Quảng Nam. Khám phá lễ rước Thần Sâm Kon Pin, cồng chiêng Xơ Đăng và di sản đại ngàn.



