Bỏ qua đến nội dung

Lễ hội sâm Ngọc Linh - Không gian văn hóa đại ngàn Nam Trà My

Được tổ chức từ ngày 1 đến ngày 3 tháng 8 dương lịch hằng năm tại trung tâm Tắk Pổ và xã Trà Linh, lễ hội sâm Ngọc Linh tôn vinh quốc bảo dược liệu Việt Nam cùng nghi lễ cúng Thần Sâm và nghệ thuật diễn xướng cồng chiêng của người Xơ Đăng.

NSSC Đà NẵngĐăng: Cập nhật lần cuối: 14 phút đọc

Nghi thức lễ cúng Thần Sâm và trình diễn múa cồng chiêng của đồng bào Xơ Đăng tại lễ hội sâm Ngọc Linh

Giữa mây ngàn sương phủ của dãy Trường Sơn hùng vĩ mỗi độ thu sang, lễ hội sâm Ngọc Linh lại bừng lên sức sống văn hóa mãnh liệt tại các bản làng dưới chân núi thiêng thuộc huyện Nam Trà My, Quảng Nam. Trong tiếng suối đầu nguồn róc rách hòa cùng ánh lửa bập bùng dưới mái nhà sàn truyền thống, hàng nghìn người dân các dân tộc vùng cao cùng tụ hội về thung lũng trung tâm để tri ân núi rừng đại ngàn.

Nguồn gốc hình thành lễ hội sâm Ngọc Linh dưới chân núi thiêng

Sự ra đời và phát triển của lễ hội sâm Ngọc Linh bắt nguồn từ mạch nguồn tín ngưỡng vạn vật hữu linh lâu đời của cư dân bản địa sinh sống quanh khối núi Ngọc Linh cao 2.598 mét. Từ những nghi thức cúng rừng, tạ ơn thần núi quy mô buôn làng, sự kiện đã vươn lên trở thành ngày hội văn hóa lớn nhất của vùng đại ngàn phía tây xứ Quảng.

Tín ngưỡng thờ Thần Sâm của đồng bào Xơ Đăng

Trong thế giới quan cổ truyền của cộng đồng đồng bào Xơ Đăng nhánh Ca Dong và Mơ Nâm cư trú tại các xã vùng cao Nam Trà My, mỗi cánh rừng nguyên sinh và con suối đầu nguồn nuôi dưỡng dòng sông Thu Bồn xứ Quảng đều có các vị thần linh (Yang) cai quản. Khi phát hiện loài thảo dược quý hiếm mọc dưới lớp mùn lá dày có khả năng cứu người và bồi bổ thể lực — tức cây sâm Ngọc Linh Quảng Nam ngày nay — người Xơ Đăng tin rằng đó là món quà linh thiêng do vị Thần Sâm trên đỉnh núi Ngọc Linh ban tặng cho những người con hiền lành, biết bảo vệ rừng già.

Theo phong tục truyền thống của các bản làng vùng sườn núi Ngọc Linh, trước mỗi chuyến băng rừng vào mùa thu hoạch hạt giống hoặc chăm sóc những vạt "cây thuốc giấu", các già làng và chủ hộ trồng sâm đều thực hiện nghi lễ cúng Thần Rừng, Thần Sâm trang nghiêm. Người dân dựng cây nêu bằng tre nứa chạm khắc hoa văn bản địa, dâng sản vật tinh khiết của núi rừng để cầu xin thần linh phù hộ cho cây sâm sinh trưởng tươi tốt, đồng thời hứa nguyện giữ gìn nguyên vẹn từng gốc cổ thụ che bóng cho sâm.

Hành trình nâng tầm sự kiện văn hóa Nam Trà My

Trải qua nhiều thập kỷ bảo tồn nguồn gen quý và phát triển vùng trồng dược liệu dưới tán rừng đặc dụng, chính quyền và nhân dân huyện Nam Trà My đã nâng tầm các nghi lễ truyền thống thành lễ hội sâm Ngọc Linh quy mô cấp huyện và cấp tỉnh từ năm 2017. Thời điểm tổ chức được ấn định cố định từ ngày 1 đến ngày 3 tháng 8 dương lịch hằng năm — trùng khớp với mùa cây sâm trên đỉnh Ngọc Linh kết những chùm quả chín đỏ rực rỡ mang chấm đen đặc trưng ở đỉnh quả, báo hiệu mùa thu hoạch hạt giống cho chu kỳ sinh trưởng mới.

Qua từng kỳ tổ chức hằng năm, lễ hội sâm Ngọc Linh đã trở thành cầu nối văn hóa quan trọng gắn kết không gian đại ngàn Trường Sơn với chuỗi di sản biển đảo và đô thị miền Trung như bán đảo Sơn Trà, bãi biển Mỹ Khê Đà Nẵng hay khu dự trữ sinh quyển thế giới Cù Lao Chàm. Bên cạnh việc tôn vinh cây sâm đặc hữu vùng núi Ngọc Linh, lễ hội còn tạo diễn đàn giao lưu giá trị văn hóa dược liệu giữa vùng núi phía tây xứ Quảng với các vùng thảo dược quý của Việt Nam như sâm Lai Châu nơi biên cương Tây Bắc và di sản sinh thái biển đầm tại vịnh Lăng Cô Huế.

Tiêu chí bách khoaThông tin lịch sử và văn hóa của lễ hội sâm Ngọc Linh
Thời gian tổ chức định kỳTừ ngày 1 đến ngày 3 tháng 8 dương lịch hằng năm (mùa quả sâm chín đỏ trên đỉnh Ngọc Linh)
Không gian tổ chức chínhĐền thờ Thần Sâm thôn Kon Pin (xã Trà Linh) và khu trung tâm Tắk Pổ (xã Trà Mai, huyện Nam Trà My)
Chủ thể văn hóa cộng đồngĐồng bào dân tộc Xơ Đăng (các nhánh Xơ Teng, Ca Dong, Mơ Nâm) và cộng đồng cư dân Nam Trà My
Nghi thức tâm linh cốt lõiLễ cúng Thần Sâm theo cổ lệ Xơ Đăng và lễ rước biểu tượng Sâm Ngọc Linh về trung tâm lễ hội
Nghệ thuật trình diễn bản địaDiễn xướng cồng chiêng, múa xoang quanh cây nêu, hát dân ca Ting Tinh và chế tác nhạc cụ tre nứa
Hoạt động văn hóa điểm nhấnHội thi sâm Ngọc Linh đẹp, trưng bày cây sâm cổ thụ và giao lưu văn hóa các xã vùng cao

Không gian tổ chức lễ hội sâm Ngọc Linh tại vùng cao Trà My

Không gian diễn ra lễ hội sâm Ngọc Linh trải rộng trên địa bàn các xã vùng cao của huyện Nam Trà My, kết nối mạch nguồn tâm linh từ độ cao gần 2.000 mét trên sườn núi Ngọc Linh xuống tới thung lũng trung tâm huyện lỵ. Hai tọa độ văn hóa quan trọng nhất định hình trục không gian lễ hội là thôn Kon Pin (xã Trà Linh) và khu trung tâm Tắk Pổ (xã Trà Mai).

Đền thờ Thần Sâm tại thôn Kon Pin xã Trà Linh

Khởi điểm thiêng liêng mở màn cho toàn bộ phần lễ của lễ hội sâm Ngọc Linh là khu vực đền thờ Thần Sâm Kon Pin, tọa lạc giữa vùng rừng nguyên sinh thuộc thôn Kon Pin, xã Trà Linh — thủ phủ trồng sâm lâu đời nhất của huyện Nam Trà My. Ngôi đền được kiến tạo trên thế đất cao ráo, lưng tựa vào dãy núi Ngọc Linh sương mù bao phủ quanh năm, mặt hướng về thung lũng suối nguồn xanh mát dưới tán cổ thụ hàng trăm năm tuổi.

Kiến trúc của đền thờ Thần Sâm Kon Pin mang đậm dấu ấn văn hóa truyền thống của cư dân Trường Sơn với mái nhà sàn cao vút mô phỏng dáng nhà truyền thống người Xơ Đăng, sử dụng gỗ rừng, đá suối, tre nứa và chạm khắc họa tiết hình lá sâm năm chét cùng chim thú đại ngàn. Trước sân đền là khoảng đất rộng dựng cây nêu lễ hội trang trí bằng tua rua tre nhuộm màu tự nhiên. Đây là nơi hội đồng già làng xã Trà Linh cử hành nghi thức xin phép thần núi trước khi thực hiện lễ rước biểu tượng Sâm Ngọc Linh tiến về trung tâm huyện.

Trung tâm Tắk Pổ và bản làng người Ca Dong, Mơ Nâm

Sau các nghi thức khởi phát tại xã Trà Linh, không gian lễ hội hội tụ về khu trung tâm hành chính – văn hóa Tắk Pổ xã Trà Mai, nằm giữa thung lũng được bao bọc bởi những dãy núi trùng điệp của huyện Nam Trà My. Trong ba ngày đầu tháng 8, quảng trường trung tâm Tắk Pổ xã Trà Mai biến thành bảo tàng văn hóa sống động ngoài trời của đồng bào Xơ Đăng nhánh Ca Dong và Mơ Nâm cùng người Cor từ khắp mười xã của huyện về trẩy hội.

Tại không gian văn hóa cộng đồng này, mỗi xã vùng cao đều phục dựng một ngôi nhà truyền thống đúng nguyên bản kiến trúc dân tộc mình: từ nhà sàn mái vòm hình mai rùa của người Xơ Đăng, nhà dài ghép ván gỗ không dùng đinh sắt của người Ca Dong có máng nước dẫn mạch nước suối về tận hiên nhà, tới những kho lúa cổ truyền đặt cách biệt. Xung quanh các ngôi nhà làng là cây nêu truyền thống, dàn trống đất, đàn nước Klông pút và không gian trưng bày nghề đan lát, dệt thổ cẩm, hòa quyện cùng hương thơm nồng ấm của quế Trà My Quảng Nam và hương vị đậm đà của di sản ẩm thực xứ Quảng như nước mắm Nam Ô Đà Nẵng trong các ngày hội giao lưu văn hóa.

Nghệ nhân người Xơ Đăng trong trang phục thổ cẩm truyền thống giới thiệu cây sâm cổ thụ tại hội thi sâm đẹp lễ hội sâm Ngọc Linh
Nghệ nhân người Xơ Đăng trong trang phục thổ cẩm truyền thống giới thiệu cây sâm cổ thụ tại hội thi sâm đẹp lễ hội sâm Ngọc Linh

Nghi thức tâm linh và cồng chiêng trong lễ hội sâm Ngọc Linh

Linh hồn tạo nên bản sắc độc đáo của lễ hội sâm Ngọc Linh chính là sự kết hợp nhuần nhị giữa nghi lễ tâm linh cổ truyền và nghệ thuật diễn xướng dân gian của cư dân vùng cao Trường Sơn. Mọi nghi thức trong lễ hội đều được thực hiện bởi chính các chủ thể văn hóa là những già làng, nghệ nhân người Xơ Đăng.

Lễ cúng Thần Sâm và nghi thức rước biểu tượng

Điểm nhấn trang trọng nhất trong chương trình khai mạc lễ hội sâm Ngọc Linh là nghi thức cúng Thần Sâm và lễ rước biểu tượng Sâm Ngọc Linh từ đền thờ Thần Sâm Kon Pin về sân khấu trung tâm Tắk Pổ xã Trà Mai. Trước giờ rước, các vị già làng người Xơ Đăng khoác khố thổ cẩm dệt hoa văn đỏ đen truyền thống, đầu quấn khăn cài lông chim rừng, thành kính đứng trước cây nêu đọc lời khấn cổ bằng tiếng Xơ Đăng. Lời khấn vang vọng bày tỏ lòng biết ơn Thần Núi Ngọc Linh, Thần Rừng, Thần Suối và Thần Sâm đã ban phát hạt giống quý, che chở cho buôn làng ấm no và rừng già mãi xanh tươi.

Sau nghi thức hiến lễ, biểu tượng củ sâm Ngọc Linh cổ thụ mang thân rễ đốt trúc nhiều mắt sẹo và chùm quả chín đỏ chấm đen được đặt lên kiệu gỗ, do các chàng trai Xơ Đăng khỏe mạnh của xã Trà Linh khiêng rước dẫn đầu đoàn diễu hành. Đi theo sau kiệu rước biểu tượng Thần Sâm là đoàn già làng, các thiếu nữ trong váy ống thổ cẩm đính cườm và đội hình nghệ nhân vừa đi vừa tấu vang nhịp chiêng, nhịp trống. Khi đoàn rước tiến vào quảng trường trung tâm trong ánh lửa bập bùng, biểu tượng Thần Sâm được an vị dưới chân cây nêu trung tâm để đại diện cộng đồng các dân tộc Nam Trà My dâng hương tưởng niệm.

Trình diễn cồng chiêng và điệu múa xoang truyền thống

Song hành cùng nghi lễ tâm linh là không gian âm nhạc và vũ đạo nguyên sơ của cồng chiêng người Xơ Đăng — di sản nghệ thuật diễn xướng gắn bó máu thịt với vòng đời cư dân vùng núi Ngọc Linh. Dàn cồng chiêng của người Xơ Đăng, Ca Dong và Mơ Nâm tại Nam Trà My thường gồm bộ chiêng núm và chiêng bằng từ 5 đến 7 chiếc kết hợp cùng trống hai mặt bịt da sơn dương và dàn ống vỗ tre nứa:

  • Nghệ thuật hòa tấu cồng chiêng Xơ Đăng: Các nghệ nhân nam di chuyển theo đội hình vòng tròn ngược chiều kim đồng hồ quanh cây nêu, dùng dùi gỗ bọc vải mềm đánh vào núm chiêng tạo nên chuỗi âm thanh ngân vang như tiếng thác đổ đại ngàn.
  • Điệu múa xoang (suang) cộng đồng: Các thiếu nữ Xơ Đăng, Ca Dong trong trang phục thổ cẩm đen viền chỉ đỏ, cổ đeo chuỗi hạt cườm, nối tay nhau thành vòng tròn uyển chuyển bên ngoài vòng chiêng, bước chân nhún nhịp nhàng mô phỏng động tác gieo hạt và nâng niu mầm sâm non.
  • Trình diễn nhạc cụ tre nứa và dân ca Ting Tinh: Bên bếp lửa nhà sàn, các nghệ nhân cao niên trình diễn đàn T'rưng, đàn Klông pút, sáo tỏ, khèn bầu và hát đối đáp làn điệu dân ca Ting Tinh, Rang Hu mộc mạc kể về huyền tích lập làng.
Không gian trưng bày những củ sâm tươi và cây sâm mang chùm quả chín đỏ tại trung tâm Tắk Pổ trong lễ hội sâm Ngọc Linh
Không gian trưng bày những củ sâm tươi và cây sâm mang chùm quả chín đỏ tại trung tâm Tắk Pổ trong lễ hội sâm Ngọc Linh

Sức lan tỏa di sản bản địa qua lễ hội sâm Ngọc Linh

Không chỉ là dịp hội tụ văn hóa của đồng bào các dân tộc thiểu số vùng cao, lễ hội sâm Ngọc Linh còn đóng vai trò quan trọng trong việc bảo tồn nguồn gen dược liệu quý hiếm và gìn giữ hệ sinh thái rừng nguyên sinh đầu nguồn. Sự kiện đã góp phần lan tỏa mạnh mẽ giá trị của Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia về tri thức dân gian trồng và chế biến sâm Ngọc Linh.

Hội thi sâm đẹp và không gian trưng bày dược liệu

Hoạt động văn hóa thu hút sự quan tâm lớn của giới nghiên cứu thực vật học và công chúng tại lễ hội sâm Ngọc Linh là hội thi sâm Ngọc Linh đẹp cùng không gian trưng bày tại phiên chợ sâm núi Ngọc Linh. Tham gia hội thi là các chốt trồng sâm cộng đồng và các hộ dân người Xơ Đăng đến từ 7 xã thuộc vùng chỉ dẫn địa lý Ngọc Linh. Những cây sâm dự thi phải là cây sâm thuần chủng có độ tuổi từ 5 năm đến trên 15 – 20 năm tuổi, giữ nguyên vẹn bầu đất mùn rừng, bộ rễ củ đốt trúc khỏe khoắn nhiều mắt sẹo, thân khí sinh thẳng tắp, bộ lá kép chân vịt 5 lá chét xanh mướt và chùm quả chín đỏ tươi có chấm đen ở đỉnh.

Ban giám khảo gồm các chuyên gia kiểm định giống sâm và các già làng giàu kinh nghiệm chấm điểm dựa trên sự cân đối của bộ củ, số lượng mắt sẹo phản ánh tuổi đời thực tế, sức sống của tán lá và vẻ đẹp cụm hoa quả. Tại khu vực trưng bày của phiên chợ sâm núi Ngọc Linh, du khách và các nhà nghiên cứu được tìm hiểu cách phân biệt hình thái thực vật học của cây sâm Ngọc Linh chính gốc với các loài cây rừng khác, đồng thời khám phá kho tàng dược liệu bản địa phong phú của rừng già Nam Trà My.

Gìn giữ tri thức dân gian và rừng già nguyên sinh

Ý nghĩa nhân văn sâu sắc nhất đọng lại sau mỗi kỳ lễ hội sâm Ngọc Linh là sự củng cố ý thức cộng đồng trong việc bảo vệ những cánh rừng nguyên sinh đại ngàn Trường Sơn. Thông qua các hội thảo văn hóa, cuộc thi tìm hiểu tri thức dân gian và nghi thức thề nguyện trước đền thờ Thần Sâm, thông điệp "giữ rừng già như giữ mạch sống của buôn làng" được trao truyền mạnh mẽ từ các bậc già làng sang thế hệ thanh thiếu niên người Xơ Đăng. Nhờ gắn kết giữa bảo tồn văn hóa lễ hội với bảo vệ sinh cảnh tự nhiên ở đai cao trên 1.500 đến 2.200 mét, hàng chục nghìn héc-ta rừng nguyên sinh tại Nam Trà My luôn giữ vững độ che phủ xanh ngắt, bảo vệ an toàn nguồn nước đầu nguồn cho vùng hạ lưu xứ Quảng.

Bên cạnh đó, các môn thể thao truyền thống vùng cao như thi bắn nỏ, đẩy gậy, kéo co cùng liên hoan nghệ thuật cồng chiêng trong khuôn khổ lễ hội đã khơi dậy niềm tự hào dân tộc và ngăn chặn nguy cơ mai một bản sắc văn hóa. Mỗi độ tháng 8 về, âm vang cồng chiêng trong lễ hội sâm Ngọc Linh lại ngân dài giữa mây trắng Nam Trà My như khúc ca tôn vinh sự giao hòa bền vững giữa thiên nhiên kỳ vĩ và con người vùng cao. Trên hành trình số hóa và bảo tồn kho tàng di sản văn hóa bản địa, chuyên trang Đà Nẵng NSSC tiếp tục lưu trữ và lan tỏa những tư liệu bách khoa chuẩn xác về lễ hội nhằm giới thiệu trọn vẹn vẻ đẹp văn hiến đại ngàn tới đông đảo độc giả.

Chia sẻ:
ĐC

NSSC Đà Nẵng

danang.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Đà Nẵng.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Đà Nẵng.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất