Bỏ qua đến nội dung

Cù Lao Chàm - Khu dự trữ sinh quyển thế giới giữa biển khơi xứ Quảng

Cách bờ biển Cửa Đại khoảng mười lăm hải lý về phía đông, quần đảo Cù Lao Chàm vươn lên giữa làn nước đại dương trong vắt như một bức tường thành sinh thái che chở cho dải đất liền hạ lưu sông Thu Bồn. Vùng đảo tiền tiêu này bảo tồn nguyên vẹn hệ sinh thái rừng biển liền kề cùng những lớp trầm tích văn hóa hàng thiên niên kỷ.

NSSC Đà NẵngĐăng: Cập nhật lần cuối: 17 phút đọc

Toàn cảnh quần đảo Cù Lao Chàm xanh biếc giữa vùng biển Cửa Đại

Trong các hải đồ hàng hải quốc tế từ thế kỷ thứ bảy đến thế kỷ mười tám, cụm đảo ngoài khơi thương cảng cổ từng xuất hiện dưới nhiều tên gọi như Chiêm Bất Lao hay Pulaucham. Nơi đây từng là trạm dừng chân tiếp nước ngọt, tránh gió bão và giao thương hương liệu không thể thiếu của những đoàn thương thuyền vượt Biển Đông. Ngày nay, Cù Lao Chàm trở thành hình mẫu tiêu biểu về sự hòa hợp giữa bảo tồn thiên nhiên và di sản cư dân biển đảo.

Vị trí địa lý và cấu trúc tám hòn đảo của Cù Lao Chàm

Về mặt tọa độ địa lý tự nhiên, quần đảo Cù Lao Chàm nằm cách cửa biển Cửa Đại khoảng mười lăm ki lô mét về phía đông, thuộc địa phận xã đảo Tân Hiệp của vùng biển xứ Quảng, nay gắn kết trực tiếp trong không gian phát triển biển đảo của thành phố Đà Nẵng hợp nhất. Toàn bộ cụm đảo trải rộng trên tổng diện tích mặt đất khoảng mười lăm phẩy năm ki lô mét vuông, bao quanh bởi vùng mặt nước biển bảo tồn rộng hơn một trăm năm mươi ki lô mét vuông.

Địa thế tiền tiêu ngoài khơi cửa biển Cửa Đại

Xét theo cấu trúc địa chất học khu vực, cụm đảo ngoài khơi này là phần nối dài về phía đông nam của khối đá hoa cương Bạch Mã - Hải Vân - Sơn Trà nhô lên từ thềm lục địa miền Trung. Giữa vùng hạ lưu nơi dòng sông Thu Bồn xứ Quảng hòa quyện cùng hệ sinh thái rừng ngập mặn rừng dừa Bảy Mẫu trước khi đổ ra cửa biển Cửa Đại, quần đảo hiện lên như bức bình phong đá granit sừng sững chắn ngang luồng sóng dữ. Vị thế tiền tiêu án ngữ ngay trước cửa sông đã giúp giảm thiểu đáng kể năng lượng sóng bão từ Biển Đông tác động vào dải bờ biển đất liền và không gian di sản phố cổ Hội An.

Địa hình chung của toàn quần đảo mang đặc trưng núi thấp sườn dốc, bị chia cắt bởi các khe suối ngắn đổ thẳng ra biển. Bờ phía đông trực diện với sóng gió khơi xa nên hình thành những vách đá hoa cương dựng đứng hiểm trở với nhiều hang hốc sâu. Ngược lại, sườn phía tây và tây nam quay mặt vào đất liền có độ dốc thoải hơn, dòng hải lưu êm ả bồi tụ nên chuỗi bãi cát trắng mịn như Bãi Làng, Bãi Ông, Bãi Xếp, Bãi Chồng và Bãi Hương, tạo điều kiện thuận lợi cho cư dân lập làng chài định cư lâu đời.

Nhờ lớp rừng tự nhiên che phủ trên bảy mươi phần trăm diện tích bề mặt đá granit, quần đảo sở hữu mạch nước ngầm ngọt lành ổn định quanh năm giữa bốn bề nước mặn. Khí hậu trên đảo mang tính chất nhiệt đới gió mùa hải dương ôn hòa, mùa mưa cung cấp lượng nước dồi dào bổ sung cho các tầng chứa nước trong khe đá và nuôi dưỡng hệ thống suối Tình, suối Ông chảy róc rách suốt bốn mùa.

Hình thái cánh cung của Hòn Lao và bảy đảo phụ

Nhìn từ trên cao, toàn bộ quần đảo được cấu thành từ tám hòn đảo lớn nhỏ xếp liền kề nhau theo hình cánh cung vươn ra đại dương, bao gồm Hòn Lao, Hòn Dài, Hòn Mồ, Hòn Khô Mẹ, Hòn Khô Con, Hòn Lá, Hòn Tai và Hòn Ông. Trong đó, Hòn Lao là hòn đảo trung tâm có diện tích lớn nhất đạt khoảng mười một phẩy bốn ki lô mét vuông và cũng là đảo duy nhất có cư dân sinh sống tập trung tại hai thôn Bãi Làng và Bãi Hương. Đỉnh cao nhất trên Hòn Lao vươn tới độ cao 517 mét so với mực nước biển, tiếp đến là đỉnh núi phía nam cao 326 mét.

Bao bọc quanh đảo chính Hòn Lao là bảy hòn đảo vệ tinh mang vẻ đẹp hoang sơ và giữ vai trò phân tán luồng sóng gió theo từng mùa. Ở phía tây nam, Hòn Dài chạy dọc như cánh tay vươn dài che chắn cho vũng neo đậu tàu thuyền trước Bãi Hương và Bãi Làng luôn phẳng lặng ngay cả khi biển động. Phía bắc và tây bắc có Hòn Khô Mẹ, Hòn Khô Con và Hòn Mồ với những vách đá dựng đứng, là nơi tập trung mật độ lớn chim yến hàng làm tổ tự nhiên trong các hang đá hiểm trở.

Ở phía đông nam và phía nam, Hòn Lá, Hòn Tai và Hòn Ông tạo thành vành đai sinh thái biển giàu có với những rạn san hô ngầm đa sắc màu bao quanh chân đảo. Sự sắp xếp tự nhiên của tám hòn đảo tạo nên hệ thống luồng lạch và vũng vịnh nhỏ kín gió, vừa là nơi trú ngụ sinh sản lý tưởng của các loài thủy sản vừa là vùng neo đậu an toàn cho tàu thuyền ngư dân miền Trung suốt hàng chục thế kỷ.

Hệ sinh thái rừng biển tại Khu dự trữ sinh quyển Cù Lao Chàm

Ngày 26 tháng 5 năm 2009, tại kỳ họp của Hội đồng Điều phối Quốc tế thuộc Chương trình Con người và Sinh quyển tổ chức tại Hàn Quốc, UNESCO đã chính thức công nhận cụm đảo Cù Lao Chàm cùng vùng cửa sông Hội An là Khu dự trữ sinh quyển thế giới. Danh hiệu quốc tế này ghi nhận sự kết nối sinh thái hiếm có giữa rừng nguyên sinh trên đảo, rạn san hô ven bờ và hệ rừng ngập mặn cửa sông.

Thảm rừng nguyên sinh trên đảo đá hoa cương

Mặc dù nằm cách biệt ngoài khơi, thảm thực vật rừng nhiệt đới thường xanh trên sườn núi Hòn Lao và các đảo phụ vẫn bảo tồn được cấu trúc rừng đặc dụng đa tầng tán phong phú với hơn năm trăm loài thực vật bậc cao. Trong rừng sâu hiện diện nhiều loài cây gỗ lớn có giá trị sinh thái như chò nâu, gõ mật, huỷnh, dẻ, trâm vỏ đỏ cùng các quần thể cây di sản cổ thụ hàng trăm năm tuổi như cây ngô đồng đỏ, cây bàng vuông và cây đa cổ thụ trên sườn núi.

Mỗi độ cuối hạ sang thu khoảng tháng bảy đến tháng tám dương lịch, khắp các sườn đá hoa cương trên đảo lại bừng lên sắc đỏ cam rực rỡ của hoa ngô đồng nở rộ trên nền biển xanh biếc. Bên cạnh cây gỗ và cây cảnh quan, rừng tự nhiên trên đảo còn là kho tàng dược liệu dân gian quý giá với hơn hai trăm loài cây thuốc nam mọc tự nhiên dưới tán rừng ẩm như nhân trần, mã đề, huyết rồng, ngũ gia bì và hà thủ ô.

Hệ động vật rừng trên đảo cũng đa dạng với sự sinh trưởng của khỉ vàng, trăn gấm, kỳ đà hoa, các loài chim rừng và đặc biệt là loài cua đá có tên khoa học Gecarcoidea lalandii. Loài cua đá mang lớp vỏ màu tím sẫm đặc trưng, sinh sống trong các hốc đá ẩm ướt trên sườn núi cao, ăn lá cây thuốc rừng và chỉ xuống mép biển vào mùa sinh sản để đẻ trứng, trở thành chỉ thị sinh học phản ánh độ trong lành của môi trường rừng đảo.

Rạn san hô, thảm cỏ biển và nguồn lợi thủy sinh

Bên dưới mặt nước biển trong xanh bao quanh tám hòn đảo là Khu bảo tồn biển được thành lập từ năm 2005 với tổng diện tích hơn ba trăm mười một héc ta rạn san hô và năm mươi héc ta thảm cỏ biển tự nhiên. Kết quả khảo sát hải dương học cho thấy vùng biển nơi đây quy tụ hơn ba trăm loài san hô cứng và san hô mềm thuộc bốn mươi chi, phân bố dày đặc ở độ sâu từ hai đến mười lăm mét quanh khu vực Bãi Xếp, Hòn Dài, Hòn Tai và Bãi Ông.

Cùng với hệ rạn san hô, năm loài cỏ biển mọc thành những thảm thực vật ngầm xanh mướt dưới đáy cát pha bùn đóng vai trò là bãi đẻ, bãi ươm giống tự nhiên và nguồn thức ăn cho hàng trăm loài sinh vật biển. Khu vực vùng nước bảo tồn hiện ghi nhận hơn hai trăm bảy mươi loài cá rạn san hô, gần một trăm loài thân mềm, hàng chục loài giáp xác như tôm hùm, ốc vú nàng, bào ngư cùng sự xuất hiện của rùa biển quý hiếm.

Sự liên kết hữu cơ giữa rừng nguyên sinh giữ nước trên đỉnh đảo, rạn san hô chắn sóng ven bờ và vùng rừng ngập mặn cửa sông Thu Bồn đã tạo nên một chu trình dinh dưỡng khép kín, nuôi dưỡng ấu trùng tôm cá trước khi phát tán ngược về làm giàu nguồn lợi thủy sản cho toàn vùng biển miền Trung.

Trầm tích khảo cổ và quần thể di tích cổ trên Cù Lao Chàm

Bên cạnh giá trị đa dạng sinh học đại dương, Cù Lao Chàm còn là một bảo tàng lịch sử sống động giữa Biển Đông, lưu giữ dấu chân của người tiền sử cách đây hơn ba nghìn năm cùng chuỗi di tích kiến trúc tín ngưỡng đặc sắc. Mỗi công trình giếng đá, ngôi chùa hay miếu thờ trên đảo đều phản ánh sinh động quá trình giao thoa văn hóa lâu đời giữa cư dân bản địa và các luồng thương mại quốc tế.

Dấu ấn tiền sử Bãi Ông và giếng cổ Champa

Các cuộc khai quật khảo cổ học tại di chỉ Bãi Ông ở phía bắc Hòn Lao đã phát hiện tầng văn hóa tiền sử có niên đại cách ngày nay trên ba nghìn năm, minh chứng cho sự cư trú rất sớm của cư dân biển cổ thuộc dòng chảy văn hóa khảo cổ Sa Huỳnh và Chăm Pa trên vùng đất xứ Quảng. Tiếp nối đến di chỉ Bãi Làng từ thế kỷ thứ bảy đến thế kỷ thứ mười, các nhà khảo cổ đã tìm thấy hàng vạn mảnh gốm Islam Trung Đông, gốm sứ thời Đường và thời Tống, khẳng định vị trí trạm trung chuyển quốc tế trên Con đường Tơ lụa trên biển trước khi gắn liền với lịch sử thương cảng quốc tế Hội An thời chúa Nguyễn.

Hiện vật sống động nhất còn nguyên vẹn từ thời kỳ giao thương cổ đại chính là giếng cổ Champa (còn gọi là giếng Xóm Cấm) nằm tại khu dân cư Bãi Làng, đã được xếp hạng Di tích quốc gia vào năm 2006. Giếng có cấu trúc hình ống tròn đường kính khoảng một phẩy hai mét, lòng giếng bên dưới vuông vức bốn góc đặt bốn thanh gỗ lim bền chắc và thành giếng xếp bằng những viên gạch Chăm cổ không dùng vôi vữa kết dính. Nhờ kỹ thuật lọc nước tự nhiên qua các tầng cát mịn dưới chân núi, mạch nước ngọt trong giếng cổ Champa có vị thanh mát và chưa bao giờ cạn kiệt dù chỉ cách mép biển khoảng một trăm mét.

Không gian kiến trúc cổ kính của chùa Hải Tạng dưới chân núi Hòn Lao tại Cù Lao Chàm
Không gian kiến trúc cổ kính của chùa Hải Tạng dưới chân núi Hòn Lao tại Cù Lao Chàm

Hình 1 - Kiến trúc rêu phong của ngôi cổ tự Hải Tạng tựa lưng vào sườn núi đá hoa cương trên đảo Hòn Lao.

Kiến trúc chùa Hải Tạng và miếu Tổ nghề Yến

Nép mình thanh tịnh dưới chân núi phía tây của Hòn Lao và nhìn ra cánh đồng nhỏ duy nhất trên đảo là chùa Hải Tạng, ngôi cổ tự được khởi dựng lần đầu vào năm 1758 (niên hiệu Cảnh Hưng thứ mười chín) và dời về vị trí hiện nay vào năm 1848. Toàn bộ công trình kiến trúc gỗ truyền thống, mái lợp ngói âm dương từ làng gốm Thanh Hà và hệ thống vì kèo chạm trổ tứ linh tinh xảo của ngôi chùa mang đậm dấu ấn bàn tay tài hoa của các nghệ nhân làng mộc Kim Bồng từ đất liền ra xây dựng. Đối với ngư dân và thương nhân đi biển xưa kia, chùa Hải Tạng là chốn dừng chân dâng hương cầu nguyện bình an trước mỗi chuyến vượt trùng khơi.

Cách đó không xa tại khu vực Bãi Hương và Bãi Làng là di tích cấp quốc gia miếu Tổ nghề Yến được xây dựng vào đầu thế kỷ mười chín nhằm phụng thờ các vị tiền hiền khai sáng nghề khai thác yến sào như Hồ Văn Hòa, Nguyễn Văn Thêm cùng chư vị thần linh bảo hộ biển đảo. Kiến trúc ngôi miếu xây bằng đá san hô và gạch vồ, mái lợp ngói âm dương chia làm ba gian trang nghiêm. Ngay dưới triều vua Minh Mạng, hoạt động quản lý đội Thanh Châu khai thác yến sào tiến cung và bảo vệ vùng biển quanh đảo đã được triều đình nhà Nguyễn quy định chặt chẽ trong chính sử.

| Hạng mục di sản & Đảo tiêu biểu | Phân loại & Niên đại | Đặc điểm cấu trúc & Giá trị tiêu biểu |

| --- | --- | --- |

| Đảo chính Hòn Lao | Đảo trung tâm (11,4 km², cao 517m) | Hòn đảo lớn nhất quy tụ rừng nguyên sinh, nguồn nước ngọt và khu dân cư |

| Di chỉ khảo cổ Bãi Ông | Di chỉ tiền sử (trên 3.000 năm) | Dấu tích cư trú sớm nhất của cư dân biển cổ thuộc văn hóa tiền Sa Huỳnh |

| Giếng cổ Champa | Di tích quốc gia (khoảng thế kỷ XII - XV) | Giếng gạch Chăm hình ống tròn đáy vuông cung cấp nước ngọt quanh năm |

| Chùa Hải Tạng | Di tích quốc gia (khởi dựng năm 1758) | Ngôi cổ tự kết hợp thờ Phật và thần linh biển cả dưới chân núi Hòn Lao |

| Miếu Tổ nghề Yến | Di tích quốc gia (đầu thế kỷ XIX) | Không gian tín ngưỡng thờ tiền hiền khai mở nghề thu hoạch yến sào đảo |

| Khu bảo tồn biển | Vùng lõi sinh quyển UNESCO (2009) | Hệ sinh thái hơn 300 loài san hô và 50 ha thảm cỏ biển tự nhiên |

Đời sống văn hóa ngư dân và mô hình sinh thái Cù Lao Chàm

Trải qua hàng trăm năm sinh tồn nơi đầu sóng ngọn gió, cộng đồng cư dân trên quần đảo Cù Lao Chàm đã hun đúc nên nền văn hóa biển đảo đậm đà bản sắc nhân văn. Sự gắn kết hài hòa giữa nghề biển truyền thống, tín ngưỡng dân gian và ý thức bảo vệ môi trường tự nhiên đã đưa xã đảo Tân Hiệp trở thành điểm sáng về phát triển bền vững.

Nghề khai thác yến sào và tín ngưỡng thờ Cá Ông

Nghề khai thác tổ chim yến tự nhiên trên các vách đá cheo leo của Hòn Khô, Hòn Tai, Hòn Lá và Hòn Dài là một nghề truyền thống lâu đời đòi hỏi lòng dũng cảm và kỹ năng điêu luyện của những người thợ yến trên đảo. Để tiếp cận những hang yến nằm sâu trong vách đá dựng đứng bên dưới là sóng biển gầm réo, người thợ phải dựng những giàn giáo bằng thân tre già buộc dây mây rừng vô cùng chuẩn xác. Hằng năm vào ngày mồng mười tháng ba âm lịch, cư dân toàn đảo lại trang trọng tổ chức lễ giỗ Tổ nghề Yến tại miếu Tổ nghề Yến để tri ân công đức tiền nhân.

Song hành cùng tín ngưỡng thờ Tổ nghề Yến là tục thờ thần Nam Hải (Cá Ông) tại di tích Lăng Ông Ngư nằm ngay trung tâm Bãi Làng. Vào các dịp lễ tế xuân thu nhị kỳ gắn với truyền thống lễ hội Cầu Ngư Đà Nẵng, ngư dân trên đảo lại thành kính dâng lễ vật và trình diễn những làn điệu nghệ thuật Hát bả trạo của ngư dân ven biển Quảng Nam Đà Nẵng với động tác chèo cạn nhịp nhàng, gửi gắm khát vọng biển lặng sóng êm. Trong đời sống thường nhật, bàn tay khéo léo của phụ nữ trên đảo còn gìn giữ nghề đan võng ngô đồng truyền thống đã được ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Nếp sống cộng đồng không túi ni lông trên đảo

Kể từ khi được UNESCO vinh danh là Khu dự trữ sinh quyển thế giới vào năm 2009, chính quyền và người dân xã đảo Tân Hiệp đã tiên phong thực hiện phong trào nói không với túi ni lông và rác thải nhựa dùng một lần. Hình ảnh người dân xách giỏ đan, dùng lá chuối rừng và lá bàng biển gói thực phẩm tại chợ quê Bãi Làng đã trở thành nét đẹp văn hóa sinh thái tiêu biểu. Những nguyên tắc bảo tồn cốt lõi làm nên sức sống bền vững của quần đảo bao gồm các định hướng trọng tâm sau đây.

  • Kiểm soát triệt để rác thải nhựa từ đất liền ra đảo: Thực hiện phân loại rác tại nguồn ở từng hộ gia đình và vận động cộng đồng sử dụng vật liệu thân thiện với môi trường tự nhiên.
  • Bảo vệ nghiêm ngặt vùng lõi rạn san hô và bãi giống: Cấm hoàn toàn các hình thức đánh bắt hủy diệt, neo đậu tàu thuyền trực tiếp lên rạn san hô hoặc khai thác trái phép san hô, rùa biển.
  • Khai thác bền vững nguồn lợi cua đá và thực vật rừng: Áp dụng mô hình đồng quản lý cộng đồng, chỉ cho phép thu hoạch cua đá đạt kích thước trưởng thành ngoài mùa sinh sản và dán nhãn sinh thái kiểm soát số lượng.
  • Bảo tồn nguyên trạng các di tích lịch sử và nghề thủ công: Duy trì nguồn nước tự nhiên tại giếng cổ Champa, tu bổ kiến trúc chùa Hải Tạng và truyền dạy nghề đan võng ngô đồng cho thế hệ trẻ.

Kết tinh trọn vẹn vẻ đẹp nguyên sơ của tám hòn đảo đá hoa cương, sự giàu có của hệ sinh thái san hô đại dương và bề dày văn hóa biển đảo hơn ba thiên niên kỷ, Cù Lao Chàm tỏa sáng như một viên ngọc sinh thái quý giá nơi cửa biển miền Trung. Sự chung tay gìn giữ môi trường của cộng đồng cư dân địa phương đã minh chứng rằng con người hoàn toàn có thể chung sống hài hòa và phát triển bền vững cùng tự nhiên. Nhằm lưu giữ và lan tỏa những giá trị di sản văn hóa - thiên nhiên đặc sắc của vùng đất Quảng Đà, chuyên trang Đà Nẵng NSSC tiếp tục cập nhật hệ thống tri thức bách khoa chuẩn xác phục vụ cộng đồng.

Chia sẻ:
ĐC

NSSC Đà Nẵng

danang.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Đà Nẵng.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Đà Nẵng.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất