Bỏ qua đến nội dung

Thánh địa Mỹ Sơn - Tuyệt tác kiến trúc đền tháp gạch cổ giữa thung lũng

Tọa lạc trong thung lũng kín có đường kính khoảng hai cây số được bao bọc bởi vòng cung núi đồi trùng điệp thuộc địa phận thành phố Đà Nẵng hợp nhất, thánh địa Mỹ Sơn là trung tâm tín ngưỡng Ấn Độ giáo quan trọng bậc nhất của vương quốc Champa cổ. Quần thể di tích được UNESCO vinh danh là Di sản văn hóa thế giới vào tháng 12 năm 1999.

NSSC Đà NẵngĐăng: Cập nhật lần cuối: 16 phút đọc

Quần thể đền tháp gạch nung Champa cổ kính ẩn mình giữa thung lũng núi rừng tại thánh địa Mỹ Sơn

Ẩn mình giữa vòng cung núi đồi hùng vĩ ở phía tây nam vùng đất Amaravati cổ xưa, thánh địa Mỹ Sơn hiện lên với những cụm tháp gạch đỏ sẫm vươn cao trầm mặc dưới bóng đại ngàn. Suốt gần một thiên niên kỷ từ thế kỷ IV đến thế kỷ XIII, nơi đây không chỉ là trung tâm hành lễ tối cao của các vương triều Champa mà còn là phòng trưng bày ngoài trời vĩ đại của nghệ thuật kiến trúc, điêu khắc Ấn Độ giáo tại Đông Nam Á.

Lịch sử khởi dựng và vị thế tâm linh của thánh địa Mỹ Sơn

Sự hình thành của thánh địa Mỹ Sơn bắt nguồn từ thế giới quan vũ trụ luận Ấn Độ giáo kết hợp chặt chẽ với địa hình tự nhiên khép kín của lưu vực thượng nguồn sông Thu Bồn. Trải qua hơn chín trăm năm bồi đắp liên tục qua nhiều triều đại, thung lũng linh thiêng này đã trở thành biểu tượng quyền lực thần quyền gắn kết vương triều với thần linh tối cao.

Địa thế thung lũng thiêng dưới chân núi Răng Mèo

Xét về địa lý tự nhiên và phong thủy cổ đại, khu đền tháp tọa lạc trong một thung lũng kín có đường kính khoảng 2 ki-lô-mét thuộc vùng đồi núi Duy Phú, bao quanh bốn phía là các dãy núi cao tạo thành bức tường thành thiên nhiên biệt lập. Phía nam thung lũng sừng sững ngọn núi Hòn Quắp (còn gọi là núi Răng Mèo) có đỉnh nhọn vươn cao hơn 700 mét — được người Chăm cổ tôn kính gọi là ngọn núi thiêng Mahaparvata, hiện thân trên mặt đất của núi vũ trụ Meru nơi thần Shiva ngự trị. Từ các khe núi bao quanh, dòng suối Khe Thẻ trong vắt chảy xuyên qua lòng thung lũng theo hướng từ nam lên bắc rồi đổ ra dòng sông mẹ sông Thu Bồn xứ Quảng (sông Mahanadi cổ đại, tức sông Hằng linh thiêng của xứ sở).

Trong tổng thể không gian văn hóa khảo cổ Sa Huỳnh và Chăm Pa trên vùng đất xứ Quảng, thung lũng Mỹ Sơn tạo thành một tam giác địa văn hóa hoàn chỉnh cùng với kinh thành cổ Simhapura (Trà Kiệu, cách đó khoảng 20 ki-lô-mét về phía đông) và thương cảng quốc tế Đại Chiêm ở hạ lưu tại phố cổ Hội An. Nếu Trà Kiệu là trung tâm thế quyền trị vì của nhà vua thì thung lũng dưới chân ngọn núi thiêng Mahaparvata lại là thánh đô thần quyền bất khả xâm phạm, nơi chỉ dành riêng cho các nghi lễ tế thần quốc gia và an táng tro cốt của các vị quốc vương.

Niên biểu chín thế kỷ phụng thờ thần Shiva Bhadresvara

Theo các tấm văn bia chữ Phạn cổ xưa nhất được tìm thấy tại di tích, lịch sử khởi dựng thánh địa Mỹ Sơn bắt đầu vào cuối thế kỷ IV dưới triều đại của vua Bhadravarman I (trị vì khoảng năm 380–413). Vị vua này đã cho dựng một ngôi đền bằng gỗ nguyên khối để phụng thờ bộ biểu tượng Linga – Yoni dưới danh hiệu thần Shiva Bhadresvara — danh xưng ghép giữa tên của nhà vua (Bhadra) với danh hiệu của thần Shiva (Isvara, đấng chúa tể vũ trụ), mở đầu cho truyền thống đồng nhất vương quyền với thần quyền ở các vương triều cổ Đông Nam Á.

Đến cuối thế kỷ VI, sau một trận hỏa hoạn lớn thiêu rụi ngôi đền gỗ đầu tiên, quốc vương Sambhuvarman (trị vì 577–629) đã cho xây dựng lại đền chính hoàn toàn bằng gạch nung bền vững dưới danh hiệu Sambhubhadresvara. Từ thế kỷ VII đến thế kỷ XIII, các vị vua kế vị liên tục xây dựng thêm những cụm đền tháp mới hoặc trùng tu đền tháp cũ, tạo nên quần thể hơn 70 công trình gạch đá đồ sộ. Ngay cả khi vương triều Indrapura cuối thế kỷ IX xây dựng Khu đền tháp Phật viện Đồng Dương, các ngôi đền thờ thần Shiva Bhadresvara tại Mỹ Sơn vẫn tiếp tục được tôn tạo rực rỡ. Sau nhiều thế kỷ ngủ yên trong rừng sâu, quần thể di tích được học giả Camille Paris phát hiện năm 1885 và được nhà học giả Henri Parmentier thuộc Viện Viễn Đông Bác cổ khảo cổ, phân loại từ năm 1898 đến năm 1904.

Quy hoạch tổng thể và bí ẩn kiến trúc tại thánh địa Mỹ Sơn

Khác với cấu trúc đồng tâm quy mô khổng lồ của Angkor Wat tại Campuchia hay Borobudur tại Indonesia, thánh địa Mỹ Sơn được quy hoạch thành nhiều cụm đền tháp riêng biệt nương theo địa hình đồi thấp ven suối. Mỗi cụm tháp là một tiểu vũ trụ hoàn chỉnh được kiến tạo từ hàng triệu viên gạch nung đỏ hồng kết dính bằng kỹ thuật xây dựng cổ truyền đầy bí ẩn.

Bố cục tứ trụ xoay quanh đền chính Kalan

Dựa trên hệ thống phân loại khoa học của nhà học giả Henri Parmentier, toàn bộ hơn 70 công trình kiến trúc trong thung lũng được chia thành các nhóm ký hiệu bằng chữ cái từ A, A', B, C, D, E, F, G, H đến K, L, M. Mỗi cụm đền tháp chuẩn mực đều tuân thủ bố cục không gian tôn giáo nghiêm ngặt xoay quanh trung tâm là ngôi đền chính Kalan. Ngôi đền chính Kalan có bình đồ hình vuông hoặc chữ nhật, phần đế tháp vững chãi nâng đỡ thân tháp vươn thẳng và kết thúc bằng hệ mái ba tầng thu nhỏ dần lên đỉnh như hình tượng núi Meru; lòng tháp chỉ có một cửa mở về hướng đông (hoặc hướng tây) để đặt bệ thờ Linga – Yoni bằng đá sa thạch.

Đứng ngay phía trước đền chính Kalan theo trục thần đạo là tháp cổng Gopura có hai cửa thông nhau đông – tây. Tiếp nối phía trước tháp cổng là ngôi nhà dài Mandapa (tĩnh tâm đường) có hệ thống cửa sổ con tiện đá thông thoáng, dùng làm nơi các tu sĩ Bà-la-môn chuẩn bị lễ vật và trình diễn vũ điệu dâng thần. Phía góc đông nam của sân đền là ngôi tháp nhỏ có mái cong hình thuyền gọi là Kosagrha (nhà Hỏa), gồm hai gian dùng để cất giữ đồ tế khí quý giá và nấu thức ăn dâng cúng. Ngoài ra, trong các nhóm tháp lớn như nhóm B–C–D và nhóm A còn có thêm các tháp bia (Posah) che mưa nắng cho những tấm văn bia đá sa thạch và các miếu thờ phụ dành cho các vị thần phương hướng.

Nhóm đền tháp khảo cổCác công trình tiêu biểu và niên đạiĐặc điểm kiến trúc và giá trị nghệ thuật nổi bật
Cụm tháp nhóm E và FĐền E1 (thế kỷ VII–VIII), tháp E4, tháp F1, F3Cội nguồn kiến trúc cổ xưa nhất tại di tích, nơi phát tích tuyệt tác điêu khắc đá thời kỳ Mỹ Sơn E1
Cụm tháp nhóm A và A'Đền A1 (thế kỷ X), các tháp phụ A2 đến A13Đỉnh cao kiến trúc cổ điển; tháp A1 từng cao 24 mét với 6 tháp phụ bao quanh và hai cửa thông đông – tây
Cụm tháp trung tâm B – C – DĐền B1, C1 (thế kỷ X), nhà dài Mandapa D1, D2Quần thể bảo tồn nguyên vẹn nhất hiện nay, hội tụ đầy đủ cấu trúc đền chính Kalan, Gopura, Mandapa và Kosagrha
Cụm tháp nhóm G trên đồiĐền G1, cổng G2, Mandapa G3 (nửa sau thế kỷ XII)Xây dựng trên đồi thấp dưới triều vua Jaya Harivarman I, sử dụng nhiều vật liệu đá ong ở phần móng
Cụm tháp nhóm H và KTháp cổng K (thế kỷ XII), cụm tháp H (thế kỷ XII–XIII)Tháp K nằm lẻ loi làm trạm đón tiếp trên đường thần đạo dẫn từ thung lũng ngoài vào khu trung tâm

Bí quyết xây gạch mài chập khít bằng nhựa thực vật

Một trong những câu hỏi lớn thu hút sự nghiên cứu của các nhà khoa học quốc tế suốt hơn một thế kỷ qua tại thánh địa Mỹ Sơn chính là kỹ thuật xây gạch không mạch vữa của người Chăm cổ. Toàn bộ các ngôi đền tháp cao từ 10 đến 24 mét tại đây (cũng như tại các di tích đồng đại trên đất Quảng như tháp Bằng An Điện Bàn hay cụm ba tháp tháp Khương Mỹ Tam Xuân) đều được xây từ những viên gạch đất nung màu đỏ gạch già, xốp nhẹ, có độ bền cơ học cao. Khi quan sát bề mặt tường tháp, các viên gạch chồng khít lên nhau đến mức khe nối giữa hai viên gạch mỏng chưa đầy một mi-li-mét, hoàn toàn không thấy dấu vết của vữa vôi cát.

Qua các dự án phân tích hiển vi điện tử và thực nghiệm phục dựng của các chuyên gia Ý, Ba Lan và Việt Nam, bí mật của kỹ thuật xây gạch không mạch vữa đã được làm sáng tỏ. Người thợ Chăm cổ tuyển chọn nguồn đất sét mịn dọc lưu vực sông Thu Bồn (tương đồng với nguồn đất sét mà nghệ nhân làng gốm Thanh Hà sử dụng), trộn với vỏ trấu nghiền nhỏ rồi nung ở nhiệt độ khoảng 850–900 độ C. Khi thi công, thợ xây mài phẳng các viên gạch trong nước cho thật nhẵn khít, sau đó quét một lớp keo kết dính hữu cơ cực mỏng chiết xuất từ nhựa cây dầu rái (Dipterocarpus alatus — loài cây gỗ lớn trong rừng Trường Sơn) trộn cùng bột gạch mịn lên bề mặt tiếp giáp rồi chập chặt lại với nhau. Khối tường gạch sau khi xây xong mới được đục chạm trực tiếp các hoa văn lá xoắn và hình người cầu nguyện như chạm khắc trên một khối đá liền mạch.

Quần thể đền tháp gạch nung cổ kính nhóm B C D giữa thung lũng xanh tại thánh địa Mỹ Sơn
Quần thể đền tháp gạch nung cổ kính nhóm B C D giữa thung lũng xanh tại thánh địa Mỹ Sơn

Hình 1 - Quần thể kiến trúc đền tháp gạch nung cổ kính thuộc nhóm B, C và D ẩn mình giữa thung lũng núi rừng tại thánh địa Mỹ Sơn, thành phố Đà Nẵng.

Nghệ thuật điêu khắc đá và bi ký cổ ở thánh địa Mỹ Sơn

Không chỉ đạt tới đỉnh cao của kỹ thuật xây dựng đền tháp gạch, thánh địa Mỹ Sơn còn lưu giữ kho tàng điêu khắc đá sa thạch và hệ thống văn bia cổ đồ sộ bậc nhất của nền văn minh Champa. Từng bức phù điêu trên lá nhĩ, mi cửa và đài thờ đều là những trang sử thi sống động tái hiện thần thoại Ấn Độ giáo hòa quyện cùng thẩm mỹ bản địa.

Sự tiến hóa phong cách điêu khắc sa thạch Champa

Trong lịch sử mỹ thuật Đông Nam Á, tên tuổi của thung lũng Mỹ Sơn được dùng để định danh cho hai phong cách nghệ thuật lớn của điêu khắc Champa là Phong cách Mỹ Sơn E1 (thế kỷ VII–VIII) và Phong cách Mỹ Sơn A1 (thế kỷ X). Tiêu biểu nhất cho giai đoạn đầu là kiệt tác thuộc nhóm Bảo vật quốc gia Đài thờ Mỹ Sơn E1 và tượng Phật Đồng Dương — trong đó Đài thờ Mỹ Sơn E1 gồm 14 khối đá sa thạch ghép thành bệ thờ vuông chạm khắc cảnh tu hành của các đạo sĩ Bà-la-môn trong rừng sâu, các nhạc công tấu đàn hạc, thổi sáo với đường nét mềm mại. Cùng thuộc đền E1 còn có bức phù điêu lá nhĩ đá sa thạch miêu tả cảnh "Đản sinh thần Brahma" từ đóa hoa sen mọc lên từ rốn của thần Vishnu đang nằm trên mình rắn thần Ananta.

Bước sang thế kỷ X với sự ra đời của Phong cách Mỹ Sơn A1 (cụm tháp A, B, C, D), nghệ thuật điêu khắc đá sa thạch đạt tới độ hoàn mỹ cổ điển, thanh thoát. Các mặt chân đế đài thờ và thân tháp được trang trí những bức phù điêu vũ nữ Apsara (tiên nữ thiên giới) với thân hình thon thả, đôi tay uốn cong mềm mại trong vũ điệu cung đình cùng các nhạc công Gandharva và hàng sư tử, voi thần sống động. Phần lớn các hiện vật điêu khắc đá nguyên bản quý giá nhất được phát lộ tại khu di tích vào đầu thế kỷ XX hiện được trưng bày trang trọng tại phòng Mỹ Sơn của Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng bên bờ sông Hàn, trong khi Đài thờ Mỹ Sơn A10 (Bảo vật Quốc gia) vẫn hiện diện nguyên trạng ngay trong lòng tháp A10.

Hệ thống văn bia chữ Phạn và chữ Chăm cổ

Bên cạnh ngôn ngữ tạo hình điêu khắc, khu di tích còn là "thư viện đá" lớn nhất của vương quốc Champa với hơn 32 tấm văn bia lớn nhỏ có niên đại trải dài từ thế kỷ IV đến thế kỷ XIII. Các tấm bia đá sa thạch tại đây được chạm khắc tỉ mỉ trên cả hai mặt bằng hệ chữ Phạn cổ (Sanskrit) và chữ Chăm cổ (văn tự bản địa sớm nhất ở Đông Nam Á).

Nội dung các bài minh văn trên bia đá do chính các vị vua và đại thần biên soạn theo thể thơ cổ điển Ấn Độ, ghi chép chi tiết thế phả các triều đại từ vua Bhadravarman I, Sambhuvarman đến Jaya Harivarman I. Văn bia không chỉ ca ngợi công đức của thần Shiva Bhadresvara, thần Vishnu, nữ thần Bhagavati (tiền thân của tín ngưỡng thờ Mẫu xứ sở nối liền với mạch nguồn lễ hội Bà Thu Bồn dọc lưu vực sông cái), mà còn ghi lại diện tích ruộng đất, lễ vật vàng bạc, vải vóc tơ lụa (gắn với truyền thống canh cửi lâu đời vùng Duy Xuyên của làng lụa Mã Châu và vùng nông sản trù phú nuôi dưỡng món mì Quảng bản địa) mà nhà vua hiến cúng cho thánh đường.

Giá trị di sản nhân loại và trùng tu thánh địa Mỹ Sơn

Trải qua sự khắc nghiệt của khí hậu nhiệt đới gió mùa cùng những tổn thất nặng nề do bom đạn chiến tranh tàn phá vào cuối thập niên 1960, thánh địa Mỹ Sơn vẫn giữ trọn vẹn giá trị khảo cổ và kiến trúc độc bản của nhân loại. Những nỗ lực hợp tác quốc tế bền bỉ trong hơn bốn thập kỷ qua đã hồi sinh diện mạo uy nghiêm cho quần thể đền tháp cổ.

Hai tiêu chí vinh danh của tổ chức UNESCO

Tại kỳ họp lần thứ 23 của Ủy ban Di sản Thế giới tổ chức tại thành phố Marrakech (Vương quốc Maroc) vào ngày 04 tháng 12 năm 1999, khu đền tháp thánh địa Mỹ Sơn đã chính thức được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa thế giới theo hai tiêu chí (ii) và (iii), và đến năm 2009 được xếp hạng Di tích Quốc gia đặc biệt.

Theo hồ sơ vinh danh của UNESCO, ở tiêu chí (ii), khu đền tháp Mỹ Sơn là hình ảnh sinh động và xuất sắc về sự giao lưu văn hóa trong lịch sử nhân loại, thể hiện việc một xã hội bản địa Đông Nam Á đã tiếp thu tinh hoa kiến trúc, tôn giáo Ấn Độ để sáng tạo nên nền nghệ thuật đền tháp mang đậm bản sắc riêng. Ở tiêu chí (iii), với lịch sử xây dựng liên tục suốt gần một ngàn năm dưới chân ngọn núi thiêng Mahaparvata, thung lũng Mỹ Sơn phản ánh đầy đủ nhất sự phát triển chính trị, tôn giáo và mỹ thuật của nền văn minh Champa trong lịch sử Đông Nam Á.

Hợp tác quốc tế khảo cổ và phục dựng đền tháp

Để cứu nguy và trùng tu các cụm tháp gạch cổ theo đúng nguyên tắc bảo tồn khảo cổ học quốc tế, từ sau năm 1980 đến nay, Chính phủ Việt Nam đã phối hợp chặt chẽ với UNESCO cùng các đoàn chuyên gia quốc tế triển khai nhiều dự án trùng tu trọng điểm:

  • Giai đoạn cứu nguy khẩn cấp của cố kiến trúc sư Kazik Kwiatkowski (Ba Lan, 1981–1994): Rà phá bom mìn sau chiến tranh, phát quang cây rừng xâm thực, gia cố chống sụp đổ cho các cụm tháp B, C, D và định hình phương pháp trùng tu khảo cổ "không làm giả cổ".
  • Dự án trùng tu nhóm tháp G của Chính phủ Ý và Đại học Lerici (1997–2013): Giải mã thành công công thức nung gạch Chăm nguyên bản và chất kết dính từ nhựa cây dầu rái, qua đó phục dựng vững chắc cụm đền tháp nhóm G trên ngọn đồi phía đông.
  • Dự án bảo tồn và tôn tạo các nhóm tháp K, H, A và E – F của Chính phủ Ấn Độ (từ năm 2016 đến nay): Khai quật làm xuất lộ con đường thần đạo cổ từ tháp K, trùng tu hoàn chỉnh tháp K, nhóm tháp H và phục dựng nguyên trạng ngôi đền A10 cùng đài thờ Linga – Yoni bằng đá sa thạch lớn nhất Mỹ Sơn.
  • Số hóa 3D di tích và bảo tồn sinh thái rừng đặc dụng: Quét laser 3D toàn bộ cấu trúc các đền chính Kalan, hệ thống phù điêu vũ nữ Apsara và văn bia đá, đồng thời bảo vệ nghiêm ngặt hơn 1.158 héc-ta rừng cảnh quan bao bọc thung lũng Duy Phú.

Giữa không gian tĩnh lặng của núi rừng thượng nguồn Thu Bồn, nơi tiếng trống Paranưng và tiếng kèn Saranai ngân vang bên những bức tường gạch nung ngàn năm tuổi được tạo tác bằng kỹ thuật xây gạch không mạch vữa, thánh địa Mỹ Sơn mãi là chứng nhân vĩnh cửu cho sức sáng tạo kỳ diệu của các thế hệ tiền nhân trên dải đất miền Trung. Để tìm hiểu thêm hệ thống cơ sở dữ liệu chuẩn xác về các di tích lịch sử, bảo vật quốc gia, lễ hội dân gian và văn hóa bản địa trên địa bàn thành phố, độc giả có thể truy cập chuyên trang Đà Nẵng NSSC thuộc mạng lưới cổng thông tin quốc gia.

Chia sẻ:
ĐC

NSSC Đà Nẵng

danang.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Đà Nẵng.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Đà Nẵng.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất