Bỏ qua đến nội dung

Lễ hội Bà Thu Bồn - Tín ngưỡng thờ Mẫu hơn ba thế kỷ bên dòng sông mẹ

Mang bề dày lịch sử hơn ba trăm năm của cư dân đôi bờ sông nước xứ Quảng, lễ hội Bà Thu Bồn là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia tôn vinh Đức Bà Bô Bô Phu Nhân cùng khát vọng mưa thuận gió hòa mỗi độ tháng hai âm lịch.

NSSC Đà NẵngĐăng: Cập nhật lần cuối: 12 phút đọc

Đoàn rước sắc phong và lễ vật rực rỡ cờ ngũ sắc diễu hành trang nghiêm trong lễ hội Bà Thu Bồn Duy Xuyên

Hình thành dọc theo dải phù sa màu mỡ nơi trung lưu sông Thu Bồn xứ Quảng, lễ hội Bà Thu Bồn là một trong những sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng dân gian cổ xưa và tiêu biểu nhất của vùng đất Quảng Đà. Trải qua hơn ba thế kỷ lưu truyền tại Lăng Bà Thu Bồn thuộc địa phận xã Duy Tân huyện Duy Xuyên, kỳ hội mùa xuân này kết tinh sâu sắc mối giao cảm lịch sử Việt Chăm cùng đạo lý tri ân tiền nhân mở cõi của cư dân nông nghiệp và vạn đò ven sông.

Nguồn gốc lịch sử và huyền tích của lễ hội Bà Thu Bồn

Sự ra đời của lễ hội Bà Thu Bồn bắt nguồn từ mạch nguồn tín ngưỡng thờ Mẫu bản địa hòa quyện cùng những lớp trầm tích lịch sử thời mở cõi phương Nam.

Huyền tích nữ tướng và sự giao thoa Việt Chăm

Theo các nguồn sử liệu địa phương và truyền thuyết dân gian lưu truyền qua nhiều thế hệ cư dân quanh vùng thánh địa Mỹ Sơn, Bà Thu Bồn vốn là một nữ tướng người Chăm Pa có tài điều binh khiển tướng và am tường địa thế núi rừng thượng nguồn. Trong một cuộc giao tranh lịch sử, bà chiến đấu quả cảm và hy sinh bên dòng sông cái, thi hài trôi xuôi theo dòng nước đến bến làng Thu Bồn thuộc xã Duy Tân huyện Duy Xuyên thì dạt vào bãi bồi.

Sự tích hợp hình tượng nữ tướng Chăm Pa vào hệ thống tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt phản ánh quá trình tiếp biến văn hóa nhân văn, hòa hiếu trên dải đất miền Trung. Qua năm tháng, Đức Bà trở thành vị phúc thần bảo hộ cho cả cư dân trồng lúa, trồng dâu chăn tằm đôi bờ sông lẫn những người làm nghề chài lưới, buôn gỗ từ nguồn xuống phố cảng. Tinh thần bao dung và khát vọng bình an ấy đã nuôi dưỡng sức sống trường tồn cho lễ hội Bà Thu Bồn suốt hơn ba thế kỷ.

Sắc phong triều Nguyễn và danh hiệu di sản quốc gia

Do những ứng nghiệm linh thiêng trong việc phù trợ dân lành và bảo vệ cuộc sống bình yên dọc lưu vực sông cái, tín ngưỡng thờ Bà Thu Bồn đã được các hoàng đế triều Nguyễn tại kinh đô Đại Nội Huế đặc biệt coi trọng. Trải qua các triều vua Minh Mạng, Tự Đức, Đồng Khánh và Duy Tân, triều đình đã năm lần ban cấp sắc phong cho Đức Bà với mỹ tự cao quý Bô Bô Phu Nhân Thượng Đẳng Thần, giao cho dân làng Thu Bồn và làng Câu Lâu thay nhau phụng sự hương khói bốn mùa.

Ghi nhận những giá trị lịch sử, văn hóa và tâm linh đặc sắc được bảo tồn nguyên vẹn trong đời sống cộng đồng, tháng 8 năm 2020, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã chính thức đưa lễ hội Bà Thu Bồn vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Danh hiệu cao quý này khẳng định tầm vóc của một lễ hội dân gian tiêu biểu, sánh vai cùng các di sản tâm linh ven sông của khu vực như ngôi chùa Thiên Mụ bên dòng Hương Giang hay quần thể danh thắng Ngũ Hành Sơn bên sông Cổ Cò.

Hạng mục di sảnThông tin lịch sử và văn hóa cốt lõiGiá trị biểu tượng trong cộng đồng
Nhân vật phụng thờĐức Bà Thu Bồn với sắc phong Bô Bô Phu Nhân Thượng Đẳng ThầnBiểu tượng giao thoa văn hóa Việt Chăm và tín ngưỡng thờ Mẫu
Không gian trung tâmQuần thể Lăng Bà Thu Bồn tại thôn Thu Bồn, xã Duy Tân huyện Duy XuyênTâm điểm sinh hoạt tín ngưỡng của cư dân vùng thượng và hạ lưu
Thời gian tổ chứcTừ ngày 10 đến hết ngày 12 tháng 2 âm lịch hằng nămĐánh dấu kỳ hội xuân cầu mùa màng tốt tươi và sông nước thuận hòa
Nghi thức trọng tâmLễ rước sắc, lễ rước nước đường thủy và lễ đại tế cổ truyềnBảo lưu trọn vẹn cổ lệ cung đình kết hợp nghi thức dân gian
Danh hiệu tôn vinhDi sản văn hóa phi vật thể quốc gia được công nhận năm 2020Khẳng định sức sống bền vững hơn 300 năm của văn hóa xứ Quảng

Không gian văn hóa của lễ hội Bà Thu Bồn bên sông cái

Không gian diễn ra lễ hội Bà Thu Bồn trải rộng trên một vùng cảnh quan sơn thủy kỳ vĩ nơi dòng sông Thu Bồn thoát khỏi những hẻm núi Hòn Kẽm Đá Dừng để mở ra vùng đồng bằng trù phú.

Quần thể Lăng Bà uy nghiêm giữa làng quê Duy Tân

Tọa lạc giữa những rặng cây cổ thụ xanh mát tại thôn Thu Bồn, xã Duy Tân huyện Duy Xuyên, công trình Lăng Bà Thu Bồn mang đậm phong cách kiến trúc đình miếu cổ truyền xứ Quảng. Quần thể di tích hướng mặt ra bến sông lộng gió, bao gồm cổng tam quan, bình phong chạm nổi hình long mã, sân hành lễ rộng rãi, tiền đường và hậu tẩm uy nghiêm. Mái lăng lợp ngói âm dương rêu phong, trên bờ nóc đắp nổi lưỡng long chầu nguyệt bằng mảnh sành sứ tinh xảo do những người thợ tài hoa vùng làng gốm Thanh Hà và các phường thợ nề địa phương tạo tác.

Bên trong chính điện, khám thờ Đức Bà được chạm trổ hoa văn tứ linh sơn son thếp vàng trang trọng, nơi lưu giữ các đạo sắc phong quý giá của vương triều Nguyễn.

Lịch trình ba ngày hội xuân tháng hai âm lịch

Theo cổ lệ truyền đời, lễ hội Bà Thu Bồn được tổ chức định kỳ từ ngày 10 đến ngày 12 tháng 2 âm lịch hằng năm.

Cao trào thiêng liêng nhất của kỳ hội hội tụ vào rạng sáng ngày 12 tháng 2 âm lịch, ngày chính lễ vía Bà. Ngay từ khi sương sớm còn giăng mờ trên mặt sông và các sườn núi xa, hàng ngàn người dân trong trang phục chỉnh tề đã tề tựu về khu vực Lăng Bà Thu Bồn để tham dự chuỗi nghi thức rước kiệu, rước nước và đại tế. Việc duy trì lịch hội vào trung tuần tháng hai âm lịch phản ánh nhịp điệu canh tác nông nghiệp lúa nước và nghề tằm tang truyền thống của vùng đất gắn liền với danh tiếng làng lụa Mã Châu vang bóng một thời.

Kiệu rước chum nước thiêng từ bến sông Thu Bồn về Lăng Bà do các thiếu nữ và phụ nữ trang phục truyền thống đảm trách
Kiệu rước chum nước thiêng từ bến sông Thu Bồn về Lăng Bà do các thiếu nữ và phụ nữ trang phục truyền thống đảm trách

Nghi thức tế lễ cổ truyền trong lễ hội Bà Thu Bồn

Giá trị cốt lõi làm nên bản sắc độc đáo của lễ hội Bà Thu Bồn nằm ở hệ thống nghi lễ cổ truyền được thực hành chuẩn mực theo đúng điển chế xưa.

Nghi thức lễ rước sắc và đoàn thuyền rước nước

Mở đầu ngày chính hội là lễ rước sắc diễn ra trong âm thanh trầm hùng của tiếng trống sấm, tiếng chiêng đồng và nhạc lễ bát âm. Đoàn rước gồm hàng trăm người trong trang phục áo dài khăn đóng, đội cờ ngũ sắc, đội lân sư rồng, đội bát bửu và các thiếu nữ dâng hoa quả hộ tống long đình rước các đạo sắc phong Bô Bô Phu Nhân Thượng Đẳng Thần diễu hành qua các trục đường làng về an vị tại chính điện Lăng Bà Thu Bồn. Sắc màu rực rỡ của cờ lọng hòa cùng tấm lòng thành kính của nhân dân tạo nên khung cảnh uy nghiêm không kém các lễ rước truyền thống tại Festival Huế.

Song hành cùng lễ rước sắc trên bộ là nghi thức lễ rước nước bằng đường thủy mang đậm dấu ấn văn hóa cư dân sông nước.

Lễ đại tế trang nghiêm cầu mưa thuận gió hòa

Sau khi chum nước thiêng và các đạo sắc phong đã an vị nơi điện thờ, lễ đại tế cổ truyền được cử hành trọng thể vào giờ lành sáng ngày 12 tháng 2 âm lịch.

Lời văn chúc trong lễ đại tế cổ truyền vang lên trầm mặc giữa không gian tĩnh lặng, ca ngợi công đức che chở của Đức Bà Thu Bồn và cầu nguyện cho quốc thái dân an,phong điều vũ thuận, mùa màng tươi tốt, thuyền bè xuôi ngược từ thượng nguồn về tới thương cảng phố cổ Hội An và Chùa Cầu Hội An luôn được bình an vô sự. Sau tuần đại tế của ban quý tế làng là nghi thức dâng hương của đại diện các địa phương cùng hàng vạn đồng bào thập phương.

  • Lễ Mộc dục và Túc yết: Cử hành vào chiều và đêm ngày 11 tháng 2 âm lịch nhằm bao sái khám thờ, chỉnh trang lễ vật và cáo yết tiền hiền trước ngày chính lễ.
  • Lễ rước sắc phong: Đoàn rước long đình mang các đạo sắc phong Bô Bô Phu Nhân Thượng Đẳng Thần của triều Nguyễn diễu hành trang nghiêm về lăng.
  • Lễ rước nước thượng nguồn: Đoàn thuyền ngược dòng lấy nước tinh khiết từ vùng Hòn Kẽm Đá Dừng rước về Lăng Bà Thu Bồn tượng trưng cho mạch nguồn sinh sôi.
  • Lễ đại tế và lễ hoàn sắc: Nghi thức tế lễ trung tâm vào sáng ngày 12 tháng 2 âm lịch theo cổ lệ tam hiến, khép lại bằng lễ rước sắc hồi cung.

Diễn xướng dân gian và sức sống của lễ hội Bà Thu Bồn

Bước ra khỏi không gian tĩnh lặng của chính điện, phần hội trong lễ hội Bà Thu Bồn mở ra bức tranh văn hóa dân gian sống động bên dòng sông mẹ. Các hoạt động diễn xướng nghệ thuật và tranh tài thể thao tạo nên sức cuốn hút mạnh mẽ đối với cộng đồng dân cư khắp vùng.

Sôi động giải đua thuyền và đêm hát bội cổ truyền

Tâm điểm sôi nổi nhất của phần hội là giải đua thuyền trên sông Thu Bồn diễn ra ngay trên khúc sông rộng phẳng lặng trước mặt Lăng Bà. Hàng chục đội thuyền đua nam và nữ quy tụ những tay chèo dẻo dai nhất từ các xã ven sông thuộc Duy Xuyên, Nông Sơn, Đại Lộc, Điện Bàn, Hội An cùng tranh tài qua các cự ly truyền thống. Tiếng trống thúc giục dồn dập trên thuyền hòa cùng tiếng reo hò cổ vũ vang dội của hàng vạn khán giả đứng kín hai bên bờ sông trong giải đua thuyền trên sông Thu Bồn thể hiện tinh thần thượng võ và ý chí chế ngự thiên nhiên của cư dân miền Trung.

Khi màn đêm buông xuống bên bờ sông cái, sân Lăng Bà Thu Bồn lại sáng đèn với những đêm diễn hát bội (tuồng cổ) phục vụ thần linh và nhân dân xem hội. Tiếng trống chầu giòn giã cùng những vở tuồng lịch sử đề cao lòng trung hiếu, tiết nghĩa được các nghệ nhân tuồng xứ Quảng biểu diễn say sưa suốt đêm 11 âm lịch.

Các đội thuyền đua truyền thống dồn sức khua mái chèo tranh tài trên mặt nước mênh mông trong lễ hội Bà Thu Bồn
Các đội thuyền đua truyền thống dồn sức khua mái chèo tranh tài trên mặt nước mênh mông trong lễ hội Bà Thu Bồn

Sợi dây cố kết cộng đồng cư dân lưu vực sông mẹ

Trong tâm thức của người dân đất Quảng, câu ca dao nhắc nhớ về ngày hội tháng hai âm lịch đã trở thành lời hẹn ước thiêng liêng gọi những người con xa quê trở về nguồn cội. Dịp trẩy hội mùa xuân cũng là lúc mọi gia đình tại xã Duy Tân huyện Duy Xuyên mở rộng cửa đón tiếp bạn bè, thân hữu gần xa cùng quây quần bên mâm cỗ truyền thống đậm đà hương vị bản xứ với tô mì Quảng sánh nồng hay những thức quà quê mộc mạc như cao lầu Hội An.

Không chỉ dừng lại ở giá trị tâm linh, kỳ hội còn là dịp để các làng nghề truyền thống dọc lưu vực sông Thu Bồn giới thiệu tinh hoa thủ công và nông sản đặc trưng của vùng đất Duy Xuyên, Nông Sơn. Việc thế hệ trẻ hôm nay trực tiếp tham gia vào đội rước kiệu, đội chèo thuyền và các câu lạc bộ dân ca trong lễ hội cho thấy mạch nguồn di sản đang được trao truyền tiếp nối đầy tự hào.

Dẫu trải qua bao biến thiên của lịch sử, ngọn lửa thành kính nơi ngôi lăng cổ ven sông vẫn luôn rực sáng mỗi độ hoa gạo nở đỏ đầu xuân. Đồng hành cùng công tác bảo tồn và phát huy kho tàng di sản văn hóa dân tộc, chuyên trang Đà Nẵng NSSC lưu trữ và lan tỏa hệ thống tư liệu chuẩn xác về các lễ hội cổ truyền, góp phần quảng bá chiều sâu văn hiến xứ Quảng tới cộng đồng trong và ngoài nước. Mỗi mùa lễ hội Bà Thu Bồn đi qua lại bồi đắp thêm niềm tin yêu cuộc sống, tinh thần đoàn kết nhân ái và ý thức gìn giữ mạch nguồn văn hóa ngàn đời bên dòng sông mẹ.

Chia sẻ:
ĐC

NSSC Đà Nẵng

danang.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Đà Nẵng.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Đà Nẵng.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất