Làng gốm Thanh Hà - Hồn đất nung trầm tích hơn năm thế kỷ bên sông Thu Bồn
NSSC Đà NẵngĐăng: Cập nhật lần cuối: 13 phút đọc

Nằm êm ả bên bờ hạ lưu con nước phù sa trĩu hạt, làng gốm Thanh Hà thuộc khối Nam Diêu phường Thanh Hà đã trải qua hơn năm trăm năm thăng trầm để trở thành biểu tượng sống động của nghề thủ công xứ Quảng. Sắc đỏ cam nồng ấm của gạch ngói và đồ nung phơi dọc bờ sông tạo nên một không gian văn hóa mộc mạc, bình yên khó nơi nào sánh được. Mỗi sản phẩm gốm mộc không men là minh chứng cho tri thức bản địa bền bỉ được phản ánh trên cổng thông tin di sản Đà Nẵng NSSC.
Cội nguồn lịch sử hình thành làng gốm Thanh Hà bên sông Thu Bồn
Lịch sử của làng gốm khởi nguồn từ làn sóng di dân của các bậc tiền nhân từ miền Bắc vào khai phá vùng đất phương Nam vào thế kỷ mười lăm và mười sáu. Dọc theo triền sông Thu Bồn xứ Quảng, những người thợ gốm tài hoa đã chọn điểm dừng chân tại làng Thanh Liêm, trước khi chuyển về địa bàn khối Nam Diêu ngày nay để lập nên cơ nghiệp lâu bền.
Dấu chân mở cõi của các bậc tiền hiền Nam Diêu
Theo gia phả truyền đời của các dòng họ tiền hiền như họ Nguyễn, họ Ngụy, họ Bùi, họ Phạm, tổ tiên của làng gốm vốn là những thợ thủ công lành nghề di cư từ vùng Thanh Hóa và Nam Định theo chân các đoàn quân mở cõi. Khi phát hiện tầng đất sét trầm tích đặc biệt dẻo quánh ven sông, các bậc tiền bối đã cùng nhau dựng lò đắp bễ, khai sinh làng gốm cổ truyền vào khoảng cuối thế kỷ mười lăm.
Tên gọi Nam Diêu mang ý nghĩa sâu xa là lò gốm phía Nam, phản ánh tính chất chuyên canh nghề nung đất sét của cộng đồng cư dân nơi đây. Tại khối Nam Diêu phường Thanh Hà, miếu tổ nghề gốm vẫn sừng sững uy nghiêm dưới bóng cây cổ thụ, nơi phụng thờ các vị tiền hiền khai khẩn và hậu hiền khai cơ đã có công gầy dựng và gìn giữ ngọn lửa nghề suốt bao thế hệ. Trải qua nhiều thế kỷ, ngôi miếu cổ không chỉ là điểm tựa tâm linh vững chắc che chở cho những mẻ lò đỏ lửa mà còn là nơi lưu giữ văn bia ghi chép công đức của các dòng họ tiền bối đã truyền dạy nghề nung đất cho hậu thế.
Vị thế cung ứng đồ nung cho thương cảng cổ truyền
Thời kỳ hoàng kim rực rỡ nhất của làng nghề gắn liền với sự hưng thịnh của đô thị cổ phố cổ Hội An vào các thế kỷ mười bảy và mười tám. Khi thương cảng quốc tế này trở thành điểm giao thương sầm uất bậc nhất Đông Nam Á, làng gốm Thanh Hà đóng vai trò là trung tâm cung cấp vật liệu xây dựng và đồ dùng sinh hoạt thiết yếu cho toàn vùng.
Hàng vạn viên gạch ngói âm dương, gạch lát nền của làng đã được vận chuyển bằng đường sông để lợp nên những mái nhà cổ rêu phong, những bức tường gạch kiên cố và các công trình tâm linh nổi tiếng như Chùa Cầu Hội An. Không chỉ phục vụ thị trường nội địa, các sản phẩm bình vôi, chum, vại, chén bát đất nung Thanh Hà còn theo các thuyền buôn xuôi về dinh trấn Thanh Chiêm và xuất khẩu sang các nước trong khu vực hải đảo châu Á. Tàu thuyền của thương nhân ngoại quốc cập bến bến sông Nam Diêu tấp nập ăn hàng, biến làng gốm thành một vệ tinh sản xuất công nghiệp thủ công hùng mạnh bậc nhất nâng đỡ cho sự phồn vinh của thương cảng Hội An suốt nhiều thế kỷ.
| Dòng sản phẩm gốm | Nguyên liệu chính | Nhiệt độ nung | Đặc điểm mỹ thuật và công năng tiêu biểu |
|---|---|---|---|
| Gốm sành nâu | Đất sét nâu dẻo | 900 - 1000 độ C | Xương gốm đanh chắc, màu nâu cánh gián, dùng đựng nước và muối dưa cà |
| Gốm đất nung đỏ | Đất sét phù sa mịn | 750 - 850 độ C | Không tráng men, xốp nhẹ, thấm nước tốt, giữ cho nước uống luôn mát rượi |
| Gạch ngói âm dương | Đất sét pha cát mịn | 800 - 900 độ C | Độ cong mềm mại, thoát nước nhanh, tạo nên hồn cốt mái phố cổ Hội An |
| Con thổi tò he | Đất sét tinh tuyển | 700 - 800 độ C | Tạo hình 12 con giáp mộc mạc, có lỗ thổi phát ra âm thanh vui tai rộn rã |

Nguồn nguyên liệu đất sét và kỹ thuật chế tác của làng gốm Thanh Hà
Nét khác biệt cốt lõi của gốm đất nung Thanh Hà so với các trung tâm gốm khác như Bát Tràng hay Chu Đậu chính là việc hoàn toàn không sử dụng men tráng. Vẻ đẹp của sản phẩm toát lên từ chính bản sắc mộc mạc của chất đất phù sa và kỹ thuật xử lý nhiệt bằng củi lửa điêu luyện của người thợ.
Tầng đất sét dẻo quánh bồi đắp từ lòng sông mẹ
Nguồn nguyên liệu quyết định chất lượng gốm là loại đất sét dẻo đặc biệt được khai thác dọc lưu vực hạ lưu sông Thu Bồn và sông Vĩnh Điện. Đây là tầng đất sét bồi lắng tự nhiên sau những mùa lũ hàng năm, có màu nâu vàng hoặc xám tro, độ kết dính cực cao và lượng tạp chất cát rất thấp.
Đất sau khi mang về xưởng phải trải qua quy trình ủ đất và nhào trộn công phu. Thợ gốm dùng chân dẫm đất liên tục, sau đó dùng dây kim loại mỏng cắt lát nhiều lần để loại bỏ hoàn toàn sạn sỏi và rễ cây nhỏ. Đất được nặn thành từng tảng vuông vức, đậy kín bằng lá chuối tươi hoặc bao tải ẩm để giữ độ ẩm tự nhiên trước khi đưa lên bàn xoay tạo hình. Độ dẻo và tính thuần khiết của đất sét phù sa chính là yếu tố cốt tử giúp sản phẩm không bị nứt vỡ trong suốt quá trình phơi sấy dưới nắng gió miền Trung khắc nghiệt.
Kỹ thuật chuốt tay điêu luyện trên bàn xoay thủ công
Điểm độc đáo bậc nhất trong quy trình tạo hình tại làng chính là kỹ thuật chuốt gốm trên bàn xoay thủ công với sự phối hợp nhịp nhàng giữa hai người. Một người đứng hoặc ngồi một chân đạp bàn xoay tròn đều với tốc độ thích hợp, trong khi người thợ chính dùng hai bàn tay uyển chuyển vuốt, chuốt, nâng khối đất sét từ dạng tròn thô thành chiếc bình, chiếc ấm thanh thoát chỉ trong vài phút ngắn ngủi.
Đôi bàn tay người thợ không cần bất kỳ thước đo hay khuôn mẫu cơ khí nào mà hoàn toàn cảm nhận độ dày mỏng của thành gốm bằng xúc giác. Sau khi chuốt dáng cơ bản, nghệ nhân dùng que tre mỏng xoi các đường gờ chỉ trang trí hoặc dùng dải vải ướt miết láng bề mặt. Kỹ thuật chuốt tay này đòi hỏi sự thấu hiểu sâu sắc giữa các cộng sự, thể hiện tinh thần tương trợ keo sơn của cư dân làng xóm. Từng chuyển động của bàn tay thợ gốm uốn lượn như vũ điệu của đất và nước, thổi luồng sinh khí ấm áp vào từng thớ đất vô tri.
Kỹ thuật đun lò củi tạo sắc đỏ cam mộc mạc
Gốm sau khi tạo hình được đem phơi trong bóng râm cho ráo mặt, sau đó mới đưa ra phơi nắng gắt cho khô kiệt trước khi vào lò. Hệ thống lò nung củi truyền thống của làng gốm Thanh Hà chủ yếu là lò cóc hoặc lò úp, sử dụng nhiên liệu hoàn toàn bằng củi khô rơm rạ.
Quy trình đun lò kéo dài liên tục từ hai đến ba ngày đêm. Người thợ cả phải theo dõi sát sao màu sắc ngọn lửa và khói lò qua các lỗ thăm để điều chỉnh lượng củi phù hợp, từ giai đoạn sấy lửa nhỏ cho đến giai đoạn nâng nhiệt độ lên đỉnh điểm khoảng tám trăm đến chín trăm độ C. Chính phản ứng oxy hóa tự nhiên của sắt có trong đất phù sa dưới tác động của khói củi đã khoác lên cho gốm Thanh Hà sắc đỏ gạch, vàng cam hoặc nâu sẫm tự nhiên, tạo nên bề mặt thô ráp, ấm áp và giàu cảm xúc hoài niệm. Người thợ gốm coi ngọn lửa như sinh mệnh, bởi chỉ cần một sơ suất nhỏ trong việc điều tiết ngọn lửa cũng có thể làm cả mẻ gốm bị non lửa hoặc biến dạng vì quá nhiệt.

Nét độc bản mỹ thuật của các dòng sản phẩm làng gốm Thanh Hà
Không chạy theo vẻ lộng lẫy tráng lệ của gốm men sứ công nghiệp, sản phẩm làng gốm Thanh Hà chinh phục người thưởng lãm bằng vẻ đẹp thuần khiết, giản dị và công năng sử dụng bền bỉ, gắn chặt với đời sống nông thôn Việt Nam qua nhiều thế kỷ.
Các sản phẩm gốm gia dụng gắn bó đời sống cư dân
Dòng sản phẩm truyền thống và chủ lực của làng từ xưa đến nay là đồ gốm gia dụng thiết yếu phục vụ gian bếp và sinh hoạt hàng ngày. Đó là những chiếc nồi đất kho cá giữ nhiệt cực tốt, ấm sắc thuốc bắc giữ trọn dược tính thảo mộc, trõ hông xôi dẻo thơm, cho đến những chiếc lu, chum, vại đựng nước mưa mát lạnh giữa mùa hè oi ả.
Đặc biệt, chiếc bình vôi đất nung Thanh Hà với chiếc quai cong mềm mại đã trở thành vật bất ly thân trong tục ăn trầu truyền thống của các bà, các mẹ xứ Quảng. Sự phong phú về chủng loại gốm gia dụng phản ánh tư duy ứng xử hài hòa với tự nhiên của người Việt, nơi đất mẹ nuôi dưỡng con người từ hạt gạo cho đến chiếc nồi niêu đun nấu trên bếp lửa hồng. Đồ gốm mộc không tráng men có độ thở tự nhiên của xương gốm, giúp hương vị món ăn dân dã giữ được độ thơm ngon trọn vẹn mà không dụng cụ nấu nướng hiện đại nào thay thế được.
Thế giới con thổi tò he mang đậm hồn quê Việt
Một nét sáng tạo dân gian vô cùng duyên dáng của làng nghề chính là dòng sản phẩm con thổi tò he đất nung. Những con giống nhỏ xinh mô phỏng mười hai con giáp như chuột, trâu, cọp, mèo, rồng, rắn, ngựa, dê, khỉ, gà, chó, lợn được nặn hoàn toàn bằng tay với những đường nét ngộ nghĩnh, biểu cảm sinh động.
Phía đuôi mỗi con giống được khéo léo dùi một lỗ thổi thông vào khoang rỗng bên trong bụng. Khi thổi nhẹ, luồng hơi tạo ra tiếng kêu te te, ríu rít vui tai như tiếng chim hót gọi đàn nơi thôn dã. Món đồ chơi dân gian mộc mạc này đã gắn liền với tuổi thơ của biết bao thế hệ trẻ thơ xứ Quảng, trở thành món quà lưu niệm đong đầy ký ức văn hóa dân tộc cho bất kỳ du khách nào ghé thăm. Từng con giống đất nung mang theo lời ru ngọt ngào của mẹ bên bến sông quê, khơi dậy niềm tự hào sâu lắng về cội nguồn văn hóa đồng quê Việt Nam.
Không gian di sản và sức sống đương đại của làng gốm Thanh Hà
Bước vào kỷ nguyên đương đại, trước sức ép cạnh tranh khốc liệt của đồ nhựa và kim loại gia dụng giá rẻ, làng gốm Thanh Hà đã tìm ra con đường phục hưng ngoạn mục bằng cách gắn kết di sản thủ công với phát triển văn hóa du lịch cộng đồng bền vững.
Lễ giỗ tổ nghề gốm mùng mười tháng bảy âm lịch
Hàng năm, cứ vào ngày mùng mười tháng bảy âm lịch, toàn thể dân làng Nam Diêu lại tưng bừng tổ chức lễ giỗ tổ nghề gốm tại miếu Nam Diêu. Đây là ngày hội lớn nhất trong năm của cộng đồng, thể hiện đạo lý uống nước nhớ nguồn và lòng tri ấn sâu sắc đối với các bậc tiền hiền khai sáng nghề.
Phần lễ diễn ra trang nghiêm với nghi thức rước kiệu tổ, tế bái cổ truyền cầu mong quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa và ngọn lửa lò gốm mãi rực đỏ. Phần hội rộn ràng với các cuộc thi chuốt gốm tài hoa, thi nặn con thổi nhanh đẹp và các trò chơi dân gian thu hút đông đảo người dân cùng du khách tham gia. Năm 2019, nghề gốm truyền thống Thanh Hà đã vinh dự được Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch công nhận là di sản văn hóa phi vật thể làng gốm cấp quốc gia.
Bảo tồn di sản gắn với không gian công viên đất nung
Điểm nhấn đột phá trong bức tranh bảo tồn đương đại chính là sự hiện diện của công viên đất nung Thanh Hà, một quần thể kiến trúc bảo tàng gốm độc đáo rộng gần sáu nghìn mét vuông do kiến trúc sư Nguyễn Văn Nguyên thiết kế. Công trình lấy cảm hứng từ hai chiếc lò gốm cổ hình tròn, kết hợp hài hòa giữa gạch đất nung truyền thống và ngôn ngữ kiến trúc đương đại.
Bên cạnh việc bảo tồn không gian làng quê cổ kính, sự cống hiến của những nghệ nhân tiêu biểu như nghệ nhân ưu tú Lê Đức Hạ cùng lớp nghệ nhân cao niên đã thắp sáng tình yêu nghề cho thế hệ trẻ. Sự liên kết văn hóa chặt chẽ giữa làng gốm Thanh Hà và làng mộc Kim Bồng cùng làng đá mỹ nghệ Non Nước đã dệt nên vành đai làng nghề thủ công rạng ngời bản sắc xứ Quảng. Trải qua bao dâu bể, làng gốm Thanh Hà vẫn vẹn nguyên hồn cốt đất nung, tiếp tục kể câu chuyện về đất mẹ và bàn tay con người bằng ngôn ngữ mộc mạc, bền bỉ qua năm tháng.
NSSC Đà Nẵng
danang.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Đà Nẵng.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Đà Nẵng.
Bài liên quan
Làng đúc đồng Phước Kiều - Tinh hoa luyện kim và tiếng vang cồng chiêng xứ Quảng
Làng đúc đồng Phước Kiều gìn giữ bí quyết luyện kim thủ công hơn bốn thế kỷ, nức danh với nghệ thuật thẩm âm cồng chiêng cho buôn làng Tây Nguyên.
Làng rau Trà Quế - Tinh hoa nông nghiệp cổ truyền bốn trăm năm xứ Quảng
Làng rau Trà Quế lưu giữ kỹ nghệ canh tác hữu cơ bón rong đầm độc đáo bốn thế kỷ, tạo nên hương vị nồng đượm đặc trưng cho ẩm thực phố Hội.
Làng mộc Kim Bồng - Tinh hoa chạm khắc gỗ và kỹ nghệ đóng tàu xứ Quảng
Làng mộc Kim Bồng bên bờ sông Thu Bồn lưu giữ hơn 500 năm di sản chạm khắc gỗ nhà cổ và kỹ nghệ đóng tàu thuyền vượt đại dương tinh xảo của xứ Quảng.



