Bỏ qua đến nội dung

Làng đá mỹ nghệ Non Nước - Tinh hoa điêu khắc đá trầm tích bốn trăm năm

Nằm dưới chân ngọn Thủy Sơn thuộc danh thắng Ngũ Hành Sơn, làng đá mỹ nghệ Non Nước là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia gần bốn trăm năm tuổi, nơi các thế hệ nghệ nhân xứ Quảng thổi hồn vào đá cẩm thạch để tạo nên những kiệt tác điêu khắc vang danh trong nước và quốc tế.

NSSC Đà NẵngĐăng: Cập nhật lần cuối: 12 phút đọc

Các pho tượng Thập Bát La Hán điêu khắc bằng đá cẩm thạch trắng tại làng đá mỹ nghệ Non Nước

Trải dài dọc theo triền đá vôi cổ kính nơi vùng duyên hải miền Trung, làng đá mỹ nghệ Non Nước tại phường Hòa Hải quận Ngũ Hành Sơn đã khẳng định vị thế như một trung tâm tạc tượng thủ công bậc nhất của dải đất xứ Quảng. Không gian xưởng đá rộn rã tiếng đục đẽo ngày đêm kiến tạo nên bản trường ca lao động miệt mài của cư dân địa phương. Làng nghề không chỉ bảo tồn nguyên vẹn tri thức tạc đá dân gian mà còn mở ra hướng phát triển mỹ thuật ứng dụng trên chuyên trang di sản Đà Nẵng NSSC.

Cội nguồn lịch sử của làng đá mỹ nghệ Non Nước dưới chân núi đá

Lịch sử hình thành của làng nghề gắn liền mật thiết với hành trình mở đất phương Nam của các bậc tiền nhân người Việt vào thế kỷ mười bảy. Khi dừng chân dưới bóng núi đá vôi kỳ vĩ ven bờ biển Đông, những người thợ đá gốc Thanh Hóa đã nhận ra giá trị vô giá của nguồn tài nguyên thiên nhiên nơi đây và đặt nền móng khai mở nghề chạm khắc đá mỹ nghệ cổ truyền.

Dấu mốc khai canh lập nghiệp của các bậc tiền hiền

Theo các nguồn thư tịch cổ và gia phả dòng họ truyền lại tại địa phương, cụ Huỳnh Bá Quát quê quán tại Thanh Hóa được tôn vinh là vị tiền hiền khai sáng nghề đục đá. Vào khoảng cuối thế kỷ mười bảy, cụ đã cùng gia quyến di cư vào vùng đất ven sườn núi này để khai hoang lập ấp. Nhận thấy các khối đá cẩm thạch lộ thiên có độ mịn màng, màu sắc trang nhã và thớ đá dẻo dai, cụ đã đem kỹ nghệ đục đẽo đá truyền thống từ đất Bắc vào truyền dạy cho con cháu và dân làng Quán Khái.

Ban đầu, các sản phẩm làm ra chủ yếu phục vụ nhu cầu thường nhật của cư dân nông nghiệp và ngư nghiệp ven biển, bao gồm cối xay bột, cối giã gạo, bia mộ, chân tảng cột nhà và đá kê chân thuyền đánh cá. Nhờ sự khéo léo và óc thẩm mỹ nhạy bén, tay nghề của những người thợ ngày càng hoàn thiện, nhanh chóng lan rộng thành một cộng đồng thợ thủ công quy mô lớn ven chân núi đá vôi xứ Quảng.

Không gian văn hóa làng nghề gắn với quần thể ngũ hành

Địa bàn sinh tồn của làng nghề nằm nép mình bên chân cụm núi Ngũ Hành kỳ tú gồm Kim Sơn, Mộc Sơn, Thủy Sơn, Hỏa Sơn và Thổ Sơn. Mối quan hệ cộng sinh giữa làng nghề thủ công và danh thắng Ngũ Hành Sơn đã tạo nên một không gian văn hóa tâm linh vô cùng đặc biệt. Khung cảnh các hang động huyền ảo như động Huyền Không, động Âm Phủ, cùng hệ thống chùa chiền cổ kính như chùa Tam Thai, chùa Linh Ứng đã trở thành nguồn cảm hứng nghệ thuật bất tận cho những người thợ tạc tượng.

Vào thời các chúa Nguyễn và triều Nguyễn, thợ đá Non Nước thường xuyên được triều đình triệu tập ra kinh đô Phú Xuân để tham gia xây dựng cung điện, lăng tẩm hoàng gia và các công trình đền đài uy nghiêm. Dấu ấn điêu khắc đá của làng nghề còn hiện diện rõ nét tại các di tích lịch sử dọc đôi bờ sông Hàn Đà Nẵng, cũng như gắn kết chặt chẽ với tuyến giao thương cổ truyền hướng về phố cổ Hội An, khẳng định tài năng kiệt xuất của người thợ đá xứ Quảng trong dòng chảy kiến trúc cung đình và dân gian.

Giai đoạn lịch sửMốc thời gianĐặc điểm phát triển của làng nghề Non Nước
Khởi dựng làng nghềCuối thế kỷ 17Cụ Huỳnh Bá Quát truyền dạy nghề đục đá dân dụng phục vụ đời sống nông ngư nghiệp
Phục vụ triều đìnhThế kỷ 18 đến 19Thợ giỏi được triệu tập xây dựng lăng tẩm hoàng gia triều Nguyễn và tôn tạo chùa chiền
Giao lưu mỹ thuậtThế kỷ 20Tiếp thu tinh hoa điêu khắc Chăm Pa và nghệ thuật tạo hình tượng tròn phương Tây
Tôn vinh di sảnThế kỷ 21Được công nhận Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia và mở rộng xưởng chế tác ra làng nghề tập trung
Các pho tượng Quan Âm và linh vật điêu khắc bằng đá cẩm thạch tại làng đá mỹ nghệ Non Nước
Các pho tượng Quan Âm và linh vật điêu khắc bằng đá cẩm thạch tại làng đá mỹ nghệ Non Nước

Nguồn đá cẩm thạch và kỹ nghệ điêu khắc làng đá mỹ nghệ Non Nước

Nghệ thuật tạc đá tại Non Nước là sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa phẩm chất tuyệt hảo của chất liệu đá tự nhiên và bàn tay tài hoa, khối óc sáng tạo của người thợ. Mỗi tác phẩm điêu khắc ra đời là kết tinh của hàng chục công đoạn lao động thủ công công phu, đòi hỏi sự kiên nhẫn tột cùng và cảm quan không gian ba chiều xuất sắc.

Đặc tính vân sắc của đá cẩm thạch nguyên khối

Chất liệu truyền thống làm nên danh tiếng của đá mỹ nghệ Ngũ Hành Sơn chính là đá cẩm thạch biến chất với kết cấu tinh thể hạt mịn và độ cứng vừa phải. Đá cẩm thạch nơi đây sở hữu dải màu sắc tự nhiên vô cùng phong phú, từ màu trắng tinh khiết, trắng đục như ngọc bích, màu hồng phớt dịu dàng, màu đỏ vân mây ấm áp cho đến màu xám tro, nâu sẫm và đen tuyền óng ánh.

Trước đây, đá được khai thác trực tiếp từ các sườn núi Ngũ Hành. Tuy nhiên, nhằm bảo vệ tuyệt đối cảnh quan di tích quốc gia đặc biệt, chính quyền thành phố đã ban hành lệnh cấm khai thác đá tại chỗ từ hàng chục năm trước. Ngày nay, các cơ sở sản xuất tại làng đá mỹ nghệ Non Nước chủ động nhập khẩu nguyên liệu đá cẩm thạch, đá granite, ngọc tự nhiên nguyên khối từ các mỏ đá hợp pháp tại Nghệ An, Thanh Hóa, Yên Bái và nhập khẩu từ nước ngoài. Dù nguồn đá thô thay đổi, nghệ nhân vẫn giữ trọn bí quyết chọn vân, thấu đá để phô diễn trọn vẹn vẻ đẹp lộng lẫy vốn có của từng khối đá tự nhiên.

Kỹ thuật tạo phôi và chạm khắc tinh xảo thủ công

Quy trình chế tác một pho tượng hay một tác phẩm mỹ nghệ trải qua bốn công đoạn nền tảng: chọn đá, ra phôi phá thế, đục chi tiết và mài bóng hoàn thiện. Người nghệ nhân giàu kinh nghiệm chỉ cần gõ nhẹ búa vào khối đá thô là có thể lắng nghe âm vang để phán đoán thớ nứt ngầm bên trong. Công đoạn ra phôi là bước đi quyết định, đòi hỏi thợ cả phải định hình dáng hình tác phẩm trong tâm trí trước khi hạ từng nhát đục đầu tiên.

Sau khi đã định hình được khung khối đại thể, người thợ chuyển sang công đoạn đục tinh bằng các loại đục bẹt, đục vũm và đục chỉ mảnh mai. Từng nếp áo mềm mại của đức Phật, từng sợi râu uy nghi của rồng phượng hay ánh mắt nhân từ khoan dung đều được tỉ mỉ tạo tác qua hàng vạn nhát búa chính xác. Cuối cùng, bề mặt tác phẩm được mài nhẵn bằng giấy ráp dưới dòng nước chảy liên tục, rồi dùng sáp thực vật đánh bóng để làm lộ rõ từng đường vân cẩm thạch huyền ảo.

Khuôn viên trưng bày đa dạng tác phẩm điêu khắc đá mỹ nghệ Non Nước
Khuôn viên trưng bày đa dạng tác phẩm điêu khắc đá mỹ nghệ Non Nước

Dòng sản phẩm mỹ thuật đặc trưng của làng đá mỹ nghệ Non Nước

Kho tàng sản phẩm của làng nghề vô cùng phong phú, phản ánh đầy đủ nhu cầu tín ngưỡng, tâm linh cũng như thị hiếu thẩm mỹ đa dạng của cuộc sống. Từ các pho đại tượng hoành tráng đặt ngoài trời cho đến những chiếc vòng tay nhỏ bé, mỗi sản phẩm đều toát lên thần thái sống động và hồn cốt riêng biệt.

Hệ thống tượng Phật và linh vật phong thủy uy nghiêm

Đỉnh cao nghệ thuật của làng nghề thể hiện tập trung qua các pho tượng Phật bằng đá cẩm thạch. Hình tượng Bồ Tát Quán Thế Âm với gương mặt từ bi hỷ xả, tay cầm nhành dương liễu và bình cam lộ, hay tượng đức Phật Thích Ca Mâu Ni tọa thiền thanh tịnh trên đài sen đã trở thành biểu tượng nghệ thuật tâm linh lan tỏa khắp các ngôi chùa trên toàn quốc. Sự gắn kết giữa làng đá và lễ hội Quán Thế Âm Ngũ Hành Sơn hàng năm là minh chứng sống động cho cội nguồn tâm linh sâu sắc ấy.

Bên cạnh tượng Phật giáo, dòng tượng linh vật phong thủy như kỳ lân canh cổng, nghê chầu, tỳ hưu giữ của, rồng cuốn cột và sư tử đá cũng đạt đến trình độ mỹ thuật bậc thầy. Các nghệ nhân Non Nước còn chịu ảnh hưởng sâu sắc từ nghệ thuật điêu khắc Chăm Pa cổ xưa, vốn được lưu giữ tiêu biểu tại Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng. Sự tương đồng về tính biểu cảm điêu khắc cũng được nhìn thấy khi so sánh với kỹ thuật chạm trổ tinh vi tại làng mộc Kim Bồng, tạo nên bức tranh đa sắc cho mỹ thuật tạo hình dân gian miền Trung.

Đồ dùng sinh hoạt và trang sức mỹ nghệ tinh tế

Song hành cùng dòng sản phẩm tâm linh hoành tráng, các thế hệ thợ đá vẫn duy trì sản xuất dòng đồ mỹ nghệ đá tự nhiên phục vụ đời sống gia đình và trang trí nội thất. Đó là những bộ bàn ghế đá tự nhiên nguyên khối uốn lượn theo dáng đá tự nhiên, những chiếc đèn lồng đá sân vườn kiểu Nhật, chậu hoa, đài phun nước non bộ và ấm chén uống trà tao nhã. Ngoài ra, nét mộc mạc của các vật phẩm đá gia dụng cũng có sự giao lưu tinh tế với sắc màu đất nung của làng gốm Thanh Hà.

Đặc biệt, dòng sản phẩm trang sức và đồ lưu niệm nhỏ gọn làm từ đá ngọc cẩm thạch như vòng tay, mặt dây chuyền Phật bản mệnh, chuỗi hạt niệm Phật, quả cầu phong thủy được du khách bốn phương đặc biệt ưa chuộng. Dưới bàn tay chuốt giũa tỉ mẩn, những mẩu đá vụn tưởng chừng bỏ đi sau khi tạc tượng lớn đã biến thành những tác phẩm trang sức sáng bóng, lưu giữ nét đẹp tinh khôi của đất trời miền Trung.

Hành trình bảo tồn giá trị di sản của làng đá mỹ nghệ Non Nước

Bước sang thế kỷ hai mươi mốt, trước sự phát triển mạnh mẽ của khoa học công nghệ và yêu cầu bảo vệ môi trường đô thị du lịch, làng nghề điêu khắc đá Non Nước đã chủ động chuyển mình để gìn giữ mạch nguồn di sản quý báu và vươn tầm hội nhập quốc tế.

Vinh danh di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia

Ghi nhận bề dày lịch sử và những cống hiến kiệt xuất của cộng đồng thợ đá đối với nền văn hóa dân tộc, năm 2014, Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch đã chính thức ghi danh nghề điêu khắc đá Non Nước là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia làng đá. Danh hiệu cao quý này không chỉ khẳng định vị thế đỉnh cao của làng nghề trong bản đồ thủ công nghiệp truyền thống Việt Nam mà còn tạo động lực to lớn cho việc quy hoạch, bảo tồn bền vững không gian văn hóa bản địa.

Thành phố Đà Nẵng đã đầu tư xây dựng Khu quy hoạch làng nghề đá mỹ nghệ tập trung rộng hơn ba mươi lăm héc ta nằm tách biệt khỏi khu dân cư danh thắng. Tại đây, các xưởng chế tác được trang bị hệ thống xử lý nước thải, thu gom bụi đá và giảm thiểu tiếng ồn hiện đại. Việc chuyển dời xưởng sản xuất vào khu tập trung đã giúp không gian danh thắng trở nên xanh sạch đẹp, đồng thời tạo điều kiện cho các cơ sở mở rộng quy mô sản xuất và đầu tư máy móc hiện đại hỗ trợ đắc lực cho khâu ra phôi thô.

Bàn tay tài hoa của các thế hệ nghệ nhân đương đại

Dù máy móc hiện đại có thể trợ lực đắc lực trong việc cắt khối và xẻ rãnh cơ bản, nhưng linh hồn của mỗi tác phẩm điêu khắc đá Non Nước vẫn nằm trọn nơi đôi bàn tay tài hoa và cảm xúc thẩm mỹ của các bậc nghệ nhân. Những tên tuổi lừng danh như nghệ nhân nhân dân Nguyễn Long Bửu, nghệ nhân ưu tú Nguyễn Việt Minh, cùng nhiều nghệ nhân bậc thầy khác đã không ngừng tìm tòi, sáng tạo để đưa tượng đá Non Nước vươn ra các cuộc triển lãm điêu khắc quốc tế.

Các lớp truyền nghề cho thanh niên địa phương được duy trì đều đặn tại các xưởng lớn, giúp thế hệ trẻ kế thừa thành thục cả kỹ năng đục đá truyền thống lẫn tư duy tạo hình điêu khắc hiện đại. Sự giao lưu học hỏi không ngừng giữa các thế hệ nghệ nhân điêu khắc đá Non Nước đã giúp làng đá mỹ nghệ Non Nước đứng vững trước thử thách thời gian, tiếp tục là niềm tự hào rạng ngời của di sản văn hóa thủ công xứ Quảng hôm nay và mai sau.

Chia sẻ:
ĐC

NSSC Đà Nẵng

danang.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Đà Nẵng.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Đà Nẵng.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất