Bỏ qua đến nội dung

Rừng dừa Bảy Mẫu - Không gian sinh thái ngập mặn xanh mát nơi hạ lưu

Nằm tại xã Cẩm Thanh ở vùng hạ lưu nơi ba con sông lớn hội tụ trước khi đổ ra biển Cửa Đại thuộc địa phận thành phố Đà Nẵng hợp nhất, rừng dừa Bảy Mẫu là khu rừng ngập mặn tự nhiên rộng hơn một trăm héc-ta. Quần thể sinh thái này đóng vai trò vùng đệm cốt lõi của Khu dự trữ sinh quyển thế giới Cù Lao Chàm – Hội An.

NSSC Đà NẵngĐăng: Cập nhật lần cuối: 17 phút đọc

Toàn cảnh những chiếc thuyền thúng len lỏi giữa tán lá xanh mát tại rừng dừa Bảy Mẫu

Giữa bức tranh thiên nhiên khoáng đạt của miền duyên hải Nam Trung Bộ, rừng dừa Bảy Mẫu vươn mình xanh ngắt với hàng vạn bụi dừa nước đan cài tạo thành mạng lưới kênh rạch chằng chịt đầy sức sống. Trải qua hơn hai thế kỷ bám rễ trên dải bùn lầy nước lợ, lá phổi xanh vùng cửa biển không chỉ che chở xóm làng trước sóng bão mà còn kết tinh bản sắc văn hóa độc đáo.

Vị trí địa lý và nguồn gốc hình thành rừng dừa Bảy Mẫu

Sự hiện diện của một quần thể rừng ngập mặn dừa nước quy mô lớn ngay giữa dải đất miền Trung đầy nắng gió được xem là hiện tượng địa sinh thái đặc biệt. Quá trình kiến tạo trầm tích vùng cửa sông kết hợp cùng dòng chảy lịch sử giao thương hàng hải đã khai sinh nên rừng dừa Bảy Mẫu trù phú như ngày nay.

Địa thế hội tụ tam giang tại vùng cửa biển Cẩm Thanh

Về mặt vị trí địa lý tự nhiên, khu rừng dừa nước Cẩm Thanh tọa lạc tại các thôn Vạn Lăng, Thanh Tam Đông, Thanh Tam Tây và Cồn Nhàn thuộc địa bàn xã Cẩm Thanh, nằm cách trung tâm khu phố cổ Hội An khoảng 3 km về phía đông nam. Đây là vùng trũng hạ lưu đặc biệt nơi ba dòng sông lớn của xứ Quảng là sông Thu Bồn xứ Quảng, sông Trường Giang (chảy từ phía nam lên) và sông Đế Võng (chảy từ phía bắc xuống) cùng hội tụ trước khi đổ ra biển Đông qua cửa biển Cửa Đại.

Nhờ địa thế "tam giang hội tụ" sát thềm biển, khu vực Cẩm Thanh tiếp nhận hàng triệu tấn phù sa mịn lắng đọng mỗi mùa mưa lũ, tạo thành những dải cồn bùn lầy trũng thấp nằm xen kẽ giữa các lạch nước sâu. Hàng ngày, chế độ bán nhật triều từ biển Cửa Đại đẩy nguồn nước biển mặn xâm nhập sâu vào các nhánh sông, hòa quyện cùng dòng nước ngọt nội địa để tạo nên môi trường nước lợ có độ mặn dao động ổn định từ 5 đến 18 phần nghìn. Chính nền đất bùn sét giàu mùn hữu cơ và biên độ thủy triều lên xuống nhịp nhàng đã thiết lập điều kiện sinh thái lý tưởng cho hệ sinh thái cửa sông ven biển phát triển bền vững suốt hàng trăm năm qua.

Thông số địa lý và sinh thái họcĐặc điểm tự nhiên tại vùng cửa sông Cẩm ThanhVai trò đối với sự phát triển của rừng ngập mặn
Vị trí tọa độ không gianHạ lưu hợp lưu sông Thu Bồn, sông Trường Giang và sông Đế Võng sát cửa biển Cửa ĐạiĐón nhận nguồn phù sa bồi tụ liên tục và giảm thiểu tác động trực tiếp của sóng biển lớn
Địa hình và thổ nhưỡngBãi bồi bùn sét pha cát mịn, nhiều cồn nổi thấp và lạch nước ngầm đan xenGiúp bộ rễ chùm của cây dừa nước ngập mặn bám sâu, giữ bùn và mở rộng diện tích tự nhiên
Chế độ thủy văn cửa sôngThủy triều bán nhật triều không đều, giao thoa nước ngọt và nước mặn tạo độ lợ 5–18‰Cung cấp khoáng chất vi lượng và điều hòa nhiệt độ nước cho quần xã thủy sinh cư trú
Quy mô diện tích rừngKhởi nguyên khoảng 7 mẫu cổ truyền, nay phát triển mở rộng lên trên 100 héc-taHình thành vành đai rừng phòng hộ chắn gió bão và vùng đệm sinh quyển rộng lớn

Hành trình di thực giống dừa nước và lịch sử tên gọi

Theo tư liệu lịch sử địa phương và ký ức truyền đời của các bậc cao niên làng Vạn Lăng, cội nguồn của rừng dừa Bảy Mẫu gắn liền với hoạt động giao thương đường biển sôi động vào cuối thế kỷ XVIII đầu thế kỷ XIX. Trong thời kỳ tiếp nối lịch sử thương cảng quốc tế Hội An thời chúa Nguyễn, những đoàn ghe bầu của ngư dân và thương nhân xứ Quảng thường xuyên xuôi vào vùng đất Gia Định và lục tỉnh Nam Bộ để trao đổi hàng hóa. Nhận thấy giống dừa nước miền Tây Nam Bộ có khả năng chịu mặn, giữ đất bờ sông và cho lá lợp nhà vô cùng bền chắc, những cư dân tiên phong đã mang những buồng quả dừa nước già về trồng thử nghiệm trên các bãi bồi ngập triều tại Cẩm Thanh.

Do hợp với chất đất bùn lầy màu mỡ và nguồn nước lợ vùng cửa sông Cửa Đại, những mầm dừa nước đầu tiên đã nhanh chóng bén rễ, đẻ nhánh ngầm và lan rộng thành một khu rừng nguyên sinh xanh tốt. Vào thời điểm mới hình thành, tổng diện tích khu rừng tập trung khoảng bảy mẫu đất theo đơn vị đo lường điền thổ cổ truyền của miền Trung (mỗi mẫu Trung Bộ tương đương khoảng 5.000 m², tức khoảng 3,5 héc-ta), từ đó người dân quen gọi là rừng dừa Bảy Mẫu. Trải qua hơn hai trăm năm sinh trưởng tự nhiên kết hợp cùng các chương trình trồng mới bảo vệ bờ biển, diện tích rừng dừa hiện nay đã mở rộng lên hơn 100 héc-ta nhưng tên gọi lịch sử "Bảy Mẫu" vẫn được lưu giữ trọn vẹn như một biểu tượng văn hóa sâu đậm.

Cấu trúc địa hình và đa dạng sinh học tại rừng dừa Bảy Mẫu

Bước vào không gian rừng dừa Bảy Mẫu, bức tranh thiên nhiên hiện ra như một "miền Tây sông nước thu nhỏ" giữa lòng duyên hải miền Trung. Cấu trúc địa hình lạch triều đan xen cùng thảm thực vật ngập mặn dày đặc đã kiến tạo nên một khu bảo tồn đa dạng sinh học có giá trị khoa học cao.

Hệ thống kênh lạch ngập triều và thảm thực vật dừa nước

Đặc trưng cảnh quan nổi bật nhất của rừng dừa nước Cẩm Thanh là mạng lưới hàng chục con lạch nước tự nhiên uốn lượn quanh co như mê cung giữa những đảo dừa xanh thẫm. Loài thực vật thống trị tuyệt đối tại đây là cây dừa nước ngập mặn (danh pháp khoa học Nypa fruticans thuộc họ Cau – Arecaceae), loài cây thân gỗ ngầm duy nhất thích nghi hoàn toàn với đời sống ngập triều cửa sông. Thân cây dừa nước không vươn cao lên không trung như dừa cạn mà bò ngang dưới lớp bùn sâu, đan kết thành hệ thống rễ chùm dày đặc giữ chặt từng tấc đất phù sa trước dòng nước chảy xiết.

Từ phần thân ngầm dưới bùn, hàng vạn tàu lá dừa nước vươn thẳng lên mặt nước với chiều cao từ 4 đến 7 mét, phiến lá xẻ lông chim xanh mướt đan cài vào nhau tạo thành những vòm cổng xanh rợp bóng mát. Vào mùa sinh trưởng, từ kẽ lá mọc lên những cụm hoa màu vàng cam và kết thành từng buồng quả hình cầu lớn màu nâu sẫm; bên trong mỗi quả chứa cơm dừa nước trắng trong, vị ngọt mát thanh khiết. Xen lẫn dưới tán cây dừa nước ngập mặn tại các rìa bãi bồi còn có sự hiện diện của các loài cây ngập mặn bản địa như bần chua (Sonneratia caseolaris), đước vòi, cóc kèn, ô rô nước và các thảm cỏ lác, cỏ năng ven bờ.

Đoàn thuyền thúng tre đưa du khách xuôi theo dòng kênh xanh mát trong rừng dừa Bảy Mẫu
Đoàn thuyền thúng tre đưa du khách xuôi theo dòng kênh xanh mát trong rừng dừa Bảy Mẫu

Nơi cư trú của quần xã thủy sinh nước lợ phong phú

Nhờ lượng lá dừa mục rữa tự nhiên tạo thành nguồn mùn bã hữu cơ dồi dào cùng hệ thống rễ ngầm chằng chịt dưới mặt nước, hệ sinh thái cửa sông ven biển tại rừng dừa Bảy Mẫu đóng vai trò là "vườn ươm sinh học" và bãi đẻ trứng an toàn cho hàng trăm loài thủy sản vùng cửa biển Cửa Đại. Các khảo sát sinh học của Ban quản lý Khu dự trữ sinh quyển đã ghi nhận sự hiện diện của hệ động vật đáy, giáp xác và cá nước lợ vô cùng đa dạng, kết nối trực tiếp với chuỗi thức ăn của vùng biển đảo Cù Lao Chàm ngoài khơi.

Dưới lớp bùn mềm quanh gốc dừa là nơi trú ngụ của các loài cua xanh, cua rốc, còng gió, tôm đất, tôm rảo, vẹm xanh và ốc đắng. Trong các luồng lạch nước sâu, từng đàn cá đối, cá dìa, cá nâu, cá hồng, cá bống cát và cá chẽm bơi lội kiếm ăn theo nhịp thủy triều lên xuống. Phía trên vòm lá dừa xanh mát có chiều cao hàng mét là nơi làm tổ, kiếm mồi và trú đông của nhiều loài chim nước bản địa cũng như chim di cư như cò trắng, diệc xám, vạc, bói cá, cuốc nước, tạo nên một chỉnh thể sinh thái ngập mặn cân bằng và sống động.

Dấu ấn lịch sử và văn hóa bản địa ở rừng dừa Bảy Mẫu

Không chỉ sở hữu giá trị sinh thái tự nhiên, rừng dừa Bảy Mẫu còn là không gian lưu giữ những trang sử đấu tranh vệ quốc hào hùng của quân dân miền Trung, đồng thời bảo tồn kho tàng tri thức dân gian, nghề thủ công và diễn xướng sông nước đặc sắc của cư dân Cẩm Thanh.

Pháo đài xanh che chở căn cứ địa cách mạng kiên cường

Trong suốt hai cuộc kháng chiến bảo vệ độc lập dân tộc ở thế kỷ XX, nhờ vị trí chiến lược nằm sát nách đô thị Hội An cùng địa hình kênh rạch hiểm trở, bùn lầy sâu và tán lá dừa che phủ kín mít từ trên cao, khu rừng dừa nước Cẩm Thanh đã trở thành căn cứ địa cách mạng bất khả xâm phạm của Tỉnh ủy Quảng Nam, Thị ủy Hội An cùng các lực lượng vũ trang địa phương. Mạng lưới lạch nước chằng chịt mà chỉ người dân bản địa mới thông thuộc luồng lạch khi nước ròng – nước lớn đã biến khu rừng thành một "pháo đài xanh" tự nhiên.

Giữa lòng rừng dừa ngập nước, nhân dân và lực lượng du kích Cẩm Thanh đã sáng tạo dựng nên các lán trại bí mật, trạm quân y dã chiến, kho lương thực và hầm chìm ngụy trang dưới các gốc cây dừa nước ngập mặn cổ thụ để che giấu cán bộ, bộ đội chủ lực. Nhiều trận đánh chống càn quét oanh liệt tại Vạn Lăng, Thanh Tam, Cồn Nhàn đã đi vào lịch sử địa phương như những biểu tượng sáng ngời của thế trận chiến tranh nhân dân vùng sông nước. Ghi nhận những giá trị lịch sử vô giá đó, ngày 22 tháng 8 năm 2007, Ủy ban nhân dân tỉnh đã ban hành quyết định xếp hạng khu rừng dừa Bảy Mẫu là Di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh thuộc loại hình di tích lịch sử cách mạng.

Giá trị di sản văn hóa – lịch sửBiểu hiện vật chất và phi vật thể tại Cẩm ThanhÝ nghĩa đối với bản sắc cộng đồng cư dân bản địa
Di tích lịch sử cách mạngHệ thống hầm bí mật, lán trại kháng chiến trong lòng căn cứ địa cách mạng Cẩm ThanhĐược xếp hạng Di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh năm 2007, giáo dục truyền thống yêu nước
Phương tiện giao thông sông nướcChiếc thuyền thúng tre tròn đan bằng tre cật quét dầu rái chống thấmThích ứng hoàn hảo với luồng lạch hẹp, trở thành biểu tượng văn hóa sông nước miền Trung
Nghề thủ công bản địaKỹ thuật ngâm tre, lợp lá và nghề làm nhà tre dừa truyền thống tại thôn Vạn LăngCung cấp vật liệu kiến trúc sinh thái bền vững, thân thiện với môi trường tự nhiên
Nghệ thuật diễn xướng dân gianLàn điệu hò khoan, hát bả trạo, múa thúng và quăng chài trên mặt nướcGắn kết cộng đồng ngư dân vùng cửa biển trong các dịp lễ hội cầu ngư, tế tiền hiền

Không gian thuyền thúng tre và nghề thủ công Cẩm Thanh

Cuộc sống gắn liền với sông nước và rừng ngập mặn đã hun đúc nên phương thức sinh hoạt văn hóa độc đáo của người dân Cẩm Thanh, tiêu biểu nhất là hình ảnh chiếc thuyền thúng tre (thúng chai). Khác với những chiếc ghe gỗ mũi nhọn đóng tại làng mộc Kim Bồng dùng để đi sông lớn, chiếc thuyền thúng tre có dáng hình tròn đường kính từ 1,5 đến 2 mét, được đan khít khao từ những nan tre cật dẻo dai, vành thúng cạp bằng tre già uốn cong và trét kín kẽ hở bằng hỗn hợp phân bò trộn dầu rái tự nhiên. Nhờ đáy tròn không có mũi lái cố định, chiếc thuyền thúng có thể xoay chuyển 360 độ linh hoạt, dễ dàng luồn lách qua những khe lạch dừa nước hẹp nhất hay vượt sóng cửa biển.

Từ lao động chài lưới thường nhật, những ngư dân Cẩm Thanh đã nâng kỹ năng điều khiển thuyền thúng tre và quăng chài đánh cá thành nghệ thuật trình diễn dân gian điêu luyện trên mặt nước, hòa cùng làn điệu hò khoan xứ Quảng và những câu hát đầy khí phách của nghệ thuật Hát bả trạo của ngư dân ven biển Quảng Nam Đà Nẵng mỗi mùa lễ hội Cầu Ngư Đà Nẵng. Bên cạnh đó, tận dụng nguồn lá dừa nước dồi dào từ khu rừng và cây tre, cây tầm vông bản địa, các nghệ nhân thôn Vạn Lăng đã phát triển nghề làm nhà tre dừa Cẩm Thanh nức tiếng. Từng tàu lá dừa nước già được chặt vào mùa nắng, ngâm dưới bùn nước lợ nhiều tuần để chống mối mọt rồi chằm kết tỉ mỉ lên khung sườn tre, tạo nên những nếp nhà mái lá mát mẻ về mùa hè, ấm áp về mùa đông, song hành cùng danh tiếng của làng gốm Thanh Hà, làng rau Trà Quế và nghề làm đèn lồng truyền thống Hội An.

Đời sống văn hóa tại vùng đất cửa sông còn gắn liền với những hương vị ẩm thực mộc mạc từ nguồn thủy sản tự nhiên dưới tán dừa nước và nông sản vùng bãi bồi lân cận, kết nối hài hòa trong bản đồ ẩm thực di sản cùng món cao lầu Hội An, cơm gà Hội An, món bánh đập hến xào Hội An và bát chè bắp Cẩm Nam Hội An thanh ngọt.

Người dân địa phương trình diễn nghệ thuật quăng chài truyền thống trên sông tại rừng dừa Bảy Mẫu
Người dân địa phương trình diễn nghệ thuật quăng chài truyền thống trên sông tại rừng dừa Bảy Mẫu

Giá trị Khu dự trữ sinh quyển và bảo tồn rừng dừa Bảy Mẫu

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu và nước biển dâng đang tác động trực tiếp đến các đô thị di sản ven biển miền Trung, rừng dừa Bảy Mẫu ngày càng khẳng định vai trò sống còn như một "bức tường thành sinh thái" bảo vệ vùng hạ lưu sông Thu Bồn và khu phố cổ.

Lá chắn sinh thái vùng đệm Khu dự trữ sinh quyển

Ngày 26 tháng 5 năm 2009, tại kỳ họp của Ủy ban Điều phối Quốc tế Chương trình Con người và Sinh quyển (MAB) thuộc tổ chức UNESCO diễn ra tại Hàn Quốc, quần thể Cù Lao Chàm – Hội An đã chính thức được công nhận là Khu dự trữ sinh quyển thế giới. Trong cấu trúc phân vùng không gian của khu dự trữ sinh quyển này, nếu vùng biển đảo Cù Lao Chàm là vùng lõi bảo tồn biển thì rừng dừa Bảy Mẫu tại Cẩm Thanh chính là khu vực vùng đệm và vùng chuyển tiếp cửa sông quan trọng bậc nhất.

Với diện tích hơn 100 héc-ta cây dừa nước ngập mặn phân bố dày đặc ngay cửa ngõ sông Cửa Đại, khu rừng thực hiện đồng thời nhiều chức năng sinh thái thiết yếu: làm giảm tới 70% năng lượng sóng biển và sức tàn phá của gió bão trước khi đổ bộ vào khu dân cư Cẩm Thanh, Cẩm Châu và vùng lõi phố cổ; giữ lại bùn cát chống sạt lở bờ sông; hấp thụ lượng lớn khí nhà kính carbon xanh (Blue Carbon); đồng thời lọc sạch nguồn nước mặt chảy từ lục địa ra dải bờ biển bãi biển An Bàng Hội An và vùng rạn san hô ngoài khơi.

Chiến lược phục hồi rừng ngập mặn và phát triển bền vững

Nhằm gìn giữ nguyên vẹn giá trị của Di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh và vùng đệm Khu dự trữ sinh quyển thế giới, chính quyền thành phố cùng cộng đồng cư dân Cẩm Thanh đã triển khai đồng bộ các chương trình bảo tồn sinh thái bền vững:

  • Khoanh vùng bảo vệ nghiêm ngặt và mở rộng diện tích rừng dừa nước Cẩm Thanh: Nghiêm cấm mọi hành vi lấn chiếm bãi bồi, chặt phá dừa nước trái phép hoặc đổ chất thải xây dựng xuống lạch triều; đồng thời tổ chức trồng dặm thêm hàng chục héc-ta dừa nước và cây bần chua dọc các cồn cát ven cửa biển Cửa Đại.
  • Khai thác lá dừa hợp lý gắn với bảo tồn nghề làm nhà tre dừa truyền thống: Quy hoạch lịch thu hoạch lá dừa nước theo mùa vụ khoa học nhằm kích thích cây đẻ nhánh mới khỏe mạnh, vừa duy trì sinh kế cho các xưởng thủ công nghề làm nhà tre dừa vừa giữ vững mật độ tán che phủ của rừng.
  • Quản lý hoạt động thuyền thúng tre sinh thái dựa vào cộng đồng: Tổ chức các tổ hợp tác chèo thuyền thúng tre của cư dân bản địa hoạt động theo quy chuẩn bảo vệ môi trường, tuyệt đối không sử dụng xuồng máy gây sóng xói lở bờ lạch và không sử dụng loa công suất lớn làm xáo trộn nơi cư trú của các loài chim nước.
  • Bảo vệ nguồn lợi thủy sản tự nhiên trong hệ sinh thái cửa sông ven biển: Cấm sử dụng xung điện, chất nổ hay lưới mắt nhỏ tận diệt thủy sản trong các lạch nước rừng dừa, khuyến khích duy trì các nghề đánh bắt thủ công truyền thống như quăng chài, đặt lờ, cất rớ nhằm tái tạo nguồn tôm cá bản địa.

Vượt qua thử thách của thời gian từ những buồng dừa giống đầu tiên bén rễ trên bãi bùn cửa sông hai thế kỷ trước đến vị thế lá phổi xanh trong Khu dự trữ sinh quyển thế giới hôm nay, rừng dừa Bảy Mẫu mãi là niềm tự hào về sức sống kiên cường và sự hòa hợp giữa con người với thiên nhiên xứ Quảng. Để khám phá thêm hệ thống cơ sở dữ liệu bách khoa toàn diện về các danh thắng tự nhiên, di sản văn hóa thế giới, làng nghề cổ truyền và lịch sử bản địa trên toàn thành phố, độc giả có thể truy cập trực tiếp vào chuyên trang Đà Nẵng NSSC thuộc mạng lưới cổng thông tin quốc gia.

Chia sẻ:
ĐC

NSSC Đà Nẵng

danang.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Đà Nẵng.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Đà Nẵng.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất