Làng rau Trà Quế - Tinh hoa nông nghiệp cổ truyền bốn trăm năm xứ Quảng
NSSC Đà NẵngĐăng: Cập nhật lần cuối: 14 phút đọc

Dọc theo dòng chảy phù sa trù phú của vùng duyên hải miền Trung, làng rau Trà Quế đã khẳng định vị thế như một bảo tàng sinh thái sống động về tri thức nông nghiệp dân gian xứ Quảng. Không sử dụng phân hóa học hay hóa chất kích thích tăng trưởng, cộng đồng cư dân nơi đây suốt bốn thế kỷ qua vẫn bền bỉ duy trì kỹ nghệ canh tác thủ công hoàn toàn tự nhiên, chắt chiu tinh túy từ rong rêu đáy đầm nước lợ và thổ nhưỡng đất cát pha để tạo nên những ngọn rau gia vị nồng thơm nức tiếng gần xa.
Cội nguồn lịch sử hình thành làng rau Trà Quế ven dòng sông cổ
Hành trình khai khẩn và định cư của cư dân người Việt tại vùng hạ lưu sông Thu Bồn gắn liền với những mốc son mở cõi phương Nam dưới thời các chúa Nguyễn. Được bao bọc giữa hệ thống đầm nước tự nhiên và dòng sông Cổ Cò, vùng đất này sớm trở thành vành đai nông nghiệp quan trọng cung ứng lương thực, rau quả tươi cho cư dân bản địa và các đoàn thương thuyền cập bến Phố cổ Hội An.
Dấu ấn khai hoang mở cõi thời chúa Nguyễn
Vào khoảng thế kỷ mười sáu và mười bảy, khi lịch sử thương cảng quốc tế Hội An thời chúa Nguyễn bước vào giai đoạn hưng thịnh bậc nhất châu Á, những lưu dân từ miền Bắc và Bắc Trung Bộ theo chân chúa Nguyễn Hoàng vào lập nghiệp bên dòng sông Thu Bồn xứ Quảng. Họ đã dừng chân tại cồn đất phù sa màu mỡ nằm giữa đầm Trà Quế và sông De, khai phá hoang rậm để tạo lập nên nghề nông nghiệp trù phú.
Thời kỳ đầu sơ khai, làng nghề có tên gọi dân dã là làng Nhự Quế, mang hàm ý một vùng đất chuyên canh các loại rau mùi thơm nồng như vị quế cay. Nông sản nơi đây nhanh chóng trở thành mặt hàng trao đổi thiết yếu phục vụ cư dân phố thị cảng thị và thương nhân từ Nhật Bản, Trung Hoa, Bồ Đào Nha, Hà Lan khi ghé bến bốc dỡ hàng hóa.
Truyền tích đổi tên làng của vua Gia Long
Theo các bậc cao niên và gia phả các dòng tộc tiền hiền truyền lại, vào đầu thế kỷ mười chín, triều đình nhà Nguyễn được thiết lập. Trong một lần kinh lý qua vùng đất Quảng Nam trù phú, vua Gia Long đã có dịp thưởng thức các món ăn dân dã ăn kèm những ngọn rau thơm thanh khiết của làng Nhự Quế.
Nhận thấy hương vị của loài rau nơi đây vô cùng thanh tao kỳ lạ, vừa có hậu vị ngát dịu như hoa trà lại thoang thoảng cay nồng ấm áp của vỏ quế rừng, nhà vua đã tấm tắc ngợi khen và ban lệnh đổi tên làng thành Trà Quế. Danh xưng làng rau Trà Quế chính thức ra đời từ cột mốc lịch sử ấy, trở thành niềm tự hào bất biến của lớp lớp hậu sinh qua bao thế hệ.
Nghi lễ Cầu Bông tri ân tiền hiền làng nghề
Đời sống tinh thần của cộng đồng cư dân Trà Quế gắn chặt với đạo lý uống nước nhớ nguồn và lòng tôn kính thiên nhiên đất trời. Hằng năm, vào ngày mùng bảy tháng Giêng âm lịch, người dân trong làng lại tề tựu trang nghiêm tại miếu Tiền hiền để tổ chức lễ hội Cầu Bông Trà Quế, một nghi thức tâm linh cổ truyền cầu cho mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt, xóm làng ấm no hạnh phúc.

Trong không khí linh thiêng của ngày hội, các bô lão thay mặt toàn thể dân làng dâng lên bàn thờ tiên tổ những sản vật thanh khiết nhất do chính tay mình vun trồng theo đúng kỹ nghệ của nghề trồng rau Trà Quế, nổi bật là mâm lễ vật tam sinh cùng đĩa rau ngũ sắc tươi non. Đây là dịp để gắn kết tình làng nghĩa xóm, trao truyền ngọn lửa yêu nghề cho thế hệ trẻ và tôn vinh công đức khai hoang của các bậc tiền bối thuở mở đất.
Phương thức canh tác hữu cơ độc bản của làng rau Trà Quế
Điểm làm nên sự khác biệt trường tồn của làng rau Trà Quế so với các vùng trồng rau truyền thống khác chính là quy trình canh tác hữu cơ khép kín, hoàn toàn không phụ thuộc vào hóa chất công nghiệp. Tri thức dân gian tích lũy qua nhiều thế kỷ đã giúp người nông dân biến những yếu tố tự nhiên bản địa thành nguồn dinh dưỡng vô tận cho cây trồng.
Nguồn rong đầm bồi đắp dưỡng chất cho đất
Bí quyết cốt lõi nuôi dưỡng hương vị đậm đà của rau Trà Quế nằm ở nguồn rong đầm Trà Quế được vớt trực tiếp từ lòng đầm nước lợ kề bên. Đây là loài rong chỉ, rong đuôi chồn sinh trưởng tự nhiên trong môi trường nước lợ thông ra sông Cổ Cò và sông De, tích tụ hàm lượng khoáng chất, vi sinh vật và chất mùn hữu cơ vô cùng dồi dào.
Người nông dân Trà Quế dậy từ tờ mờ sáng chèo thuyền ra đầm vớt rong tươi, chuyển về đồng và dùng cào xới rải đều lên từng luống đất trước khi gieo hạt hoặc cấy cây con. Lớp rong đầm này khi phân hủy dưới ánh nắng mặt trời sẽ tạo thành lớp phân bón vi sinh tự nhiên tuyệt vời, vừa bổ sung dưỡng chất cho nền đất cát pha phù sa, vừa cung cấp nguồn đạm thực vật sạch giúp rau sinh trưởng tươi tốt, lá dày dặn và tích tụ hương tinh dầu đậm đặc.
Nguồn nước ngầm thanh khiết trong lành
Bên cạnh nguồn rong đầm quý giá, yếu tố then chốt tạo nên chất lượng rau chính là nguồn nước tưới. Nằm trọn trên dải cồn cát ven biển được phù sa cổ bồi lắng, tầng nước ngầm tại Trà Quế có độ ngọt mát tự nhiên, hoàn toàn không bị nhiễm mặn hay ô nhiễm kim loại nặng.
Người làng đào những giếng nước nông ngay tại góc ruộng, sử dụng gàu đôi hoặc hệ thống tưới phun sương nhẹ nhàng để tưới tắm cho từng luống rau vào sáng sớm và chiều mát. Giọt nước ngọt lành thấm đượm qua tầng cát mịn, kết hợp với dưỡng chất từ rong đầm, tạo nên môi trường vi khí hậu trong sạch tuyệt đối cho hệ thực vật phát triển cân bằng.
Kỹ thuật gieo trồng và chăm sóc thủ công
Quy trình làm đất tại Trà Quế đòi hỏi sự tỉ mỉ, công phu của người làm vườn lành nghề. Đất được cày xới kỹ lưỡng, phơi ải diệt mầm bệnh tự nhiên, sau đó đóng luống thẳng tắp với chiều rộng khoảng một mét đến một mét hai, cao chừng hai mươi centimet để thuận tiện cho việc thoát nước trong mùa mưa bão miền Trung.
Người làm vườn không dùng thuốc trừ sâu hóa học mà áp dụng các biện pháp sinh học cổ truyền như luân canh gieo trồng, bắt sâu bằng tay và dùng thảo mộc tự nhiên để xua đuổi côn trùng gây hại. Từng luống rau được chăm sóc bằng cả bàn tay khéo léo và tình yêu lao động chân chính của người nông dân xứ Quảng.

Hương vị độc tôn của làng rau Trà Quế trong ẩm thực xứ Quảng
Không phải ngẫu nhiên mà rau Trà Quế trở thành thương hiệu ẩm thực danh tiếng vang xa khắp mọi miền đất nước. Chính sự kết hợp hoàn hảo giữa thổ nhưỡng cát pha, rong đầm màu mỡ và bàn tay chăm bón chuyên cần đã mang lại cho các loại rau thơm nơi đây hương vị cay nồng, giòn ngọt và thơm ngát không thể trộn lẫn.
Đặc tính cay nồng của rau thơm bản địa
Tại Trà Quế, người dân canh tác hơn hai mươi chủng loại rau thơm và rau ăn lá truyền thống. Tuy nhiên, những ngọn rau làm nên danh tiếng vang dội nhất cho làng nghề chính là các loại rau gia vị như rau húng quế, ngò gai, tía tô, kinh giới, hành hoa, diếp cá và đặc biệt là húng lủi Trà Quế lá nhỏ xíu nhưng vị cay the đượm nồng sảng khoái.
Khác với rau trồng ở các vùng đồng bằng thâm canh phân hóa học thường có thân mập mạp nhiều nước nhưng nhạt vị, những ngọn rau thơm Trà Quế có phiến lá thon nhỏ, cuống cứng cáp, màu xanh thẫm và hàm lượng tinh dầu tự nhiên rất cao. Khi vò nhẹ trên đầu ngón tay, mùi thơm thảo mộc lập tức bung tỏa ngạt ngào, lưu giữ hương thơm bền bỉ suốt thời gian dài.
| Tên loại rau bản địa | Đặc điểm hình thái | Hương vị đặc trưng | Vai trò trong văn hóa ẩm thực |
|---|---|---|---|
| Húng quế Trà Quế | Lá nhỏ, cuống tím tía, viền răng cưa | Vị cay the nhẹ, thơm nồng tinh dầu | Gia vị chủ đạo của tô cao lầu và đĩa mì Quảng |
| Húng lủi bản địa | Thân mảnh mai, phiến lá thuôn nhỏ | Cay dịu mát, sảng khoái vòm họng | Phối trộn cùng đĩa rau sống chấm nước mắm chua ngọt |
| Tía tô Trà Quế | Mặt trên xanh lục, mặt dưới phớt tím | Nồng ấm, thơm the, giải cảm phong hàn | Dùng trong các món gỏi cá, ốc hấp và cháo giải cảm |
| Diếp cá nước lợ | Lá hình tim nhọn, màu xanh non mướt | Chua nhẹ, thanh mát, giải nhiệt tự nhiên | Ăn kèm bánh xèo, cá nướng và bánh tráng cuốn thịt heo |
| Cải mầm cay | Thân mầm non trắng ngà, hai lá mầm xanh | Cay nồng xộc lên mũi, ngọt hậu đậm | Linh hồn của món cuốn bánh tráng thịt heo xứ Quảng |
| Hành lá cọng nhỏ | Bẹ hành chắc, gốc trắng ngà phớt hồng | Thơm dịu, giòn ngọt, không hăng gắt | Phi thơm nấu nước dùng và rắc mặt các món canh cổ truyền |
Linh hồn trong bát cao lầu và đĩa mì Quảng
Trong văn hóa ẩm thực xứ Quảng, các món ăn trứ danh như mì Quảng và cao lầu Hội An sẽ đánh mất đi một nửa linh hồn nếu thiếu đi đĩa rau sống Trà Quế ăn kèm. Đĩa rau sống chuẩn vị phải hội tụ đủ mười loại rau thơm khác nhau, hòa quyện giữa vị giòn của xà lách, vị chát bùi của hoa chuối non và vị cay the nồng đượm của các loài húng, tía tô, ngò gai.
Khi gắp một đũa sợi mì Quảng vàng ươm cùng miếng thịt rim đậm đà, kẹp thêm ngọn húng Trà Quế rồi từ từ thưởng thức, thực khách sẽ cảm nhận trọn vẹn sự bùng nổ của vị giác. Hương thơm the nồng của rau gia vị làm giảm độ béo ngậy của thịt mỡ, đánh thức khứu giác và tôn vinh từng tầng hương vị mộc mạc của ẩm thực miền Trung.
Dược tính trị liệu theo tri thức dân gian
Theo quan niệm y học cổ truyền dân gian của các bậc cao niên trong làng, mỗi loại rau gia vị được nuôi dưỡng bằng rong đầm Trà Quế không đơn thuần là món ăn mà còn là một vị thuốc nam quý giá giúp điều hòa khí huyết và bảo vệ sức khỏe con người.
Húng quế có tác dụng kháng khuẩn, tiêu thực, hạ sốt và thông khí huyết; tía tô giúp giải cảm mạo phong hàn, an thai và chống dị ứng; ngò gai giúp tiêu viêm, kiện tỳ và giảm trướng bụng đầy hơi; còn diếp cá có tính mát, giúp thanh nhiệt giải độc và bền vững thành mạch. Bữa ăn thường nhật của người xứ Quảng nhờ thế luôn gắn bó mật thiết với triết lý cân bằng âm dương và thuận tự nhiên.
Giá trị di sản văn hóa sống động tại làng rau Trà Quế ngày nay
Bước vào kỷ nguyên hiện đại, làng rau Trà Quế không chỉ dừng lại ở vai trò một vùng nông nghiệp cung ứng thực phẩm sạch mà đã chuyển mình mạnh mẽ trở thành biểu tượng văn hóa tiêu biểu, kết nối hài hòa giữa bảo tồn di sản cha ông với phát triển kinh tế cộng đồng bền vững.
Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia danh giá
Nhận diện những giá trị văn hóa lịch sử, tri thức dân gian và kỹ nghệ canh tác cổ truyền độc nhất vô nhị, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã chính thức công nhận danh hiệu di sản văn hóa phi vật thể quốc gia Trà Quế vào tháng tư năm hai nghìn không trăm hai mươi hai đối với nghề trồng rau truyền thống nơi đây.
Sự ghi nhận danh giá này là minh chứng đanh thép khẳng định sức sống mãnh liệt của một làng nghề thủ công truyền thống qua hơn bốn thế kỷ. Cùng với những làng nghề lân cận như làng mộc Kim Bồng, làng gốm Thanh Hà và làng đúc đồng Phước Kiều, làng rau Trà Quế đã tạo nên một vành đai di sản làng nghề thủ công rực rỡ bao quanh đô thị cổ Hội An.
Điểm sáng du lịch nông nghiệp sinh thái bền vững
Đặc biệt, vào năm hai nghìn không trăm hai mươi tư, Trà Quế đã vinh dự được Tổ chức Du lịch Thế giới tôn vinh là một trong những Làng du lịch tốt nhất thế giới. Danh hiệu quốc tế cao quý này ghi nhận những nỗ lực phi thường của cộng đồng cư dân địa phương trong việc bảo tồn cảnh quan nông thôn truyền thống, duy trì lối canh tác không hóa chất và chia sẻ những trải nghiệm văn hóa nông nghiệp mộc mạc đến với bạn bè năm châu.
Du khách trong nước và quốc tế khi đến tham quan làng nghề được trải nghiệm một ngày làm nông dân thực thụ, tự tay xới đất cát pha, gánh rong đầm bón lót luống rau, dùng gàu đôi múc nước giếng ngầm tưới mát cây cỏ và lắng nghe những câu hò điệu lý chân chất của người nông dân xứ Quảng. Mô hình du lịch trải nghiệm nông nghiệp sinh thái này vừa tạo thêm sinh kế bền vững cho người dân, vừa góp phần gìn giữ màu xanh ngát của làng quê trước làn sóng đô thị hóa.
Gìn giữ nếp làng cho muôn đời sau
Trong chiến lược bảo tồn và phát huy giá trị di sản bản địa được cập nhật trên cổng thông tin Đà Nẵng NSSC, làng rau Trà Quế tiếp tục được định vị là hạt nhân sinh thái quan trọng của chuỗi liên kết văn hóa du lịch miền Trung. Việc bảo vệ nghiêm ngặt diện tích đất canh tác mười tám héc-ta, duy trì nguồn nước đầm Trà Quế tự nhiên và hỗ trợ các gia đình nông dân bám nghề là nhiệm vụ trọng tâm hàng đầu.
Dù thời gian có đổi thay và nhịp sống đô thị ngày càng hiện đại, hương thơm nồng ấm và hồn cốt dân dã của làng rau Trà Quế vẫn sẽ mãi lan tỏa trong từng bữa cơm gia đình và trong tâm thức mỗi người con xứ Quảng. Đó chính là kết tinh di sản thiêng liêng từ mồ hôi, trí tuệ và tình yêu đất đai trọn vẹn của bao thế hệ tiền nhân trao gửi cho mai sau.
NSSC Đà Nẵng
danang.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Đà Nẵng.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Đà Nẵng.
Bài liên quan
Làng đúc đồng Phước Kiều - Tinh hoa luyện kim và tiếng vang cồng chiêng xứ Quảng
Làng đúc đồng Phước Kiều gìn giữ bí quyết luyện kim thủ công hơn bốn thế kỷ, nức danh với nghệ thuật thẩm âm cồng chiêng cho buôn làng Tây Nguyên.
Lễ hội sâm Ngọc Linh - Không gian văn hóa đại ngàn Nam Trà My
Lễ hội sâm Ngọc Linh diễn ra đầu tháng 8 hằng năm tại Nam Trà My, Quảng Nam. Khám phá lễ rước Thần Sâm Kon Pin, cồng chiêng Xơ Đăng và di sản đại ngàn.
Lễ hội Cầu Ngư Đà Nẵng - Di sản tâm linh vạn chài ven vịnh biển
Lễ hội Cầu Ngư Đà Nẵng là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia của ngư dân ven vịnh biển. Khám phá lễ Nghinh Ông, hát Bả Trạo và tín ngưỡng thờ Cá Ông.



