Làng đúc đồng Phước Kiều - Tinh hoa luyện kim và tiếng vang cồng chiêng xứ Quảng
NSSC Đà NẵngĐăng: Cập nhật lần cuối: 14 phút đọc

Giữa không gian thanh bình của vùng đất hạ lưu xứ Quảng, tiếng đe búa gõ nhịp hòa cùng hơi nóng hầm hập phả ra từ những lò than rực đỏ đã tạo nên nhịp sống lao động đặc trưng tại làng đúc đồng Phước Kiều. Không ồn ào chạy theo cơ giới hóa thị trường, những người thợ nơi đây chọn cách giữ nghề bằng sự kiên nhẫn phi thường, biến các thỏi kim loại thô ráp thành những vật phẩm tinh tế và nhạc khí cổ truyền mang thanh âm kỳ diệu kết nối muôn phương.
Cội nguồn lịch sử bốn trăm năm của làng đúc đồng Phước Kiều
Sự ra đời và phát triển rực rỡ của làng nghề gắn liền mật thiết với tiến trình lịch sử Nam tiến và quá trình kiến thiết vùng đất Đàng Trong phồn thịnh dưới thời các chúa Nguyễn. Địa thế ven sông thuận tiện giao thương đường thủy đã biến nơi đây thành trung tâm cơ khí luyện kim quan trọng bậc nhất của dải đất duyên hải miền Trung.
Dấu ấn lập nghiệp thời chúa Nguyễn mở cõi
Vào đầu thế kỷ mười bảy, theo lệnh chiêu dân lập ấp của Thái úy Đoan Quốc công chúa Nguyễn Hoàng, những người thợ thủ công đúc đồng lành nghề từ miền Bắc đã theo dòng người di dân vào vùng đất phương Nam tìm kế sinh nhai. Đứng đầu là tiền hiền Dương Không Lộ, vốn xuất thân từ làng nghề đúc đồng truyền thống vùng đồng bằng Bắc Bộ, đã chọn doi đất phù sa màu mỡ bên bờ sông Thu Bồn xứ Quảng để cắm sào dựng nghiệp.
Ban đầu, xóm nghề được gọi là xóm Đông Điền, sau đổi tên thành Phước Kiều với ước vọng về một vùng quê an lành, phước đức trường tồn cho muôn đời con cháu. Nhờ nguồn nguyên liệu thuận tiện và sự che chở của triều đình Đàng Trong, làng nghề nhanh chóng mở rộng quy mô, thu hút hàng trăm thợ đúc tài hoa khắp nơi tụ hội về lập nghiệp, đặt nền móng vững chắc cho nghề đúc đồng Phước Kiều vang danh khắp cõi.
Sứ mệnh đúc tiền và binh khí cho dinh trấn
Vị thế lịch sử của làng nghề được nâng lên tầm cao mới khi phủ Chúa thiết lập Dinh trấn Thanh Chiêm, trung tâm chính trị và quân sự trọng yếu của xứ Quảng thời bấy giờ, chỉ cách làng nghề vài dặm đường. Các nghệ nhân Phước Kiều được chúa Nguyễn tin tưởng giao phó trọng trách đúc tiền tệ lưu hành, súng thần công, pháo lệnh, giáo mác và đạn đồng phục vụ quốc phòng và mở mang bờ cõi.
Song song với việc chế tác binh khí, các xưởng đúc còn cung ứng các loại chuông đồng, chân đèn, đỉnh trầm cho các tự viện danh tiếng quanh Phố cổ Hội An. Đến thời các vua triều Nguyễn, đặc biệt là triều vua Minh Mạng, triều đình tiếp tục triệu tập nhiều tay thợ thượng thặng của Phước Kiều ra kinh đô Huế để chỉ huy việc đúc các tác phẩm nghệ thuật cung đình tầm cỡ quốc gia.
Tri ân công đức tổ nghề Dương Không Lộ
Nhớ ơn người khai sinh ra nghề nghiệp nuôi sống cháu con, hằng năm vào ngày mười hai tháng Giêng âm lịch, con cháu các tộc họ trong làng lại long trọng tề tựu tại nhà thờ tiền hiền để tổ chức lễ giỗ tổ nghề đúc đồng. Đây là dịp thiêng liêng để người dân tưởng nhớ công đức tiền nhân, ôn lại truyền thống gia tộc và cầu mong cho ngọn lửa lò đúc luôn rực cháy quanh năm.

Trong ngày hội thiêng, các nghệ nhân cao niên đại diện cho các dòng tộc uy tín thực hiện nghi thức tế lễ trang nghiêm trước hương án tiền hiền. Ngọn lửa thiêng từ bàn thờ tổ được cung thỉnh về các lò đúc trong làng để khai lò đầu xuân, thể hiện sự tiếp nối liền mạch không bao giờ tắt của đạo nghề và trách nhiệm gìn giữ ngọn lửa cha ông.
Kỹ nghệ luyện kim thủ công độc đáo tại làng đúc đồng Phước Kiều
Trải qua hàng trăm năm thử thách, kỹ nghệ luyện kim thủ công tại làng Phước Kiều vẫn bảo tồn nguyên vẹn các công đoạn bí truyền nghiêm ngặt. Mỗi sản phẩm đồng ra đời là sự kết tinh của tư duy hình học chính xác, sự nhạy cảm với nhiệt độ và bàn tay khéo léo tuyệt mỹ của người thợ đúc.
Nghệ thuật tạo khuôn bằng đất sét trộn trấu
Công đoạn đầu tiên và mang tính quyết định đến hình hài của vật phẩm chính là làm khuôn đúc. Khác với công nghệ khuôn cát hiện đại, người Phước Kiều dùng đất sét mịn khai thác từ lòng đất ven sông, sau đó nhào nặn kỹ lưỡng cùng với tro trấu và xơ sợi tự nhiên theo tỷ lệ bí truyền để tạo nên khuôn đúc đất sét trộn trấu bền bỉ.
Khuôn đúc gồm hai phần là khuôn ngoài tạo dáng hoa văn và khuôn trong định hình độ dày của thành đồng. Sự kết hợp độc đáo giữa đất sét dẻo và vỏ trấu xốp giúp khuôn có khả năng chịu nhiệt cực cao mà không bị nứt vỡ khi tiếp xúc với dòng đồng nóng chảy ở nhiệt độ hơn một nghìn độ C, đồng thời tạo độ thoát khí hoàn hảo giúp sản phẩm không bị rỗ bề mặt.
Kỹ thuật pha chế hợp kim đồng truyền thống
Chất lượng âm thanh và độ bền của đồ đồng Phước Kiều phụ thuộc chặt chẽ vào kỹ thuật phối chế kim loại. Hợp kim đồng của làng không bao giờ là kim loại đơn chất mà luôn là sự pha trộn tinh tế giữa đồng đỏ nguyên chất, đồng vàng cùng một tỷ lệ hợp lý của thiếc, chì và kẽm.
Đặc biệt đối với nhạc khí cồng chiêng, tỷ lệ thiếc và đồng đỏ được tính toán vô cùng khắt khe theo bí quyết gia truyền. Nếu thiếc quá nhiều, cồng chiêng sẽ bị giòn và dễ vỡ vụn khi gõ mạnh; ngược lại nếu thiếc quá ít, tiếng chiêng sẽ bị tù bí, đục ngầu và không thể phát ra độ ngân vang trầm hùng đặc trưng của nhạc khí đại ngàn.
| Dòng sản phẩm truyền thống | Loại hợp kim chủ đạo | Kỹ thuật chế tác đặc thù | Công năng văn hóa và âm sắc |
|---|---|---|---|
| Cồng chiêng Knah Tây Nguyên | Đồng đỏ pha thiếc tỷ lệ cao | Đúc mỏng dần về mép, gõ búa chỉnh âm | Âm thanh vang rền, đanh thép, vang xa giữa núi rừng |
| Chiêng Môn có núm | Hợp kim đồng thau pha chì nhẹ | Đúc dày ở tâm núm, uốn vành cong đều | Âm sắc trầm ấm, ngân sâu, chủ trì nhịp điệu lễ hội |
| Đại hồng chung tự viện | Đồng đỏ tinh khiết pha thiếc trắng | Đúc nguyên khối bằng khuôn âm bản lớn | Tiếng chuông thanh thoát, ngân vang tĩnh tại chốn thiền môn |
| Lư hương và đỉnh đồng | Đồng vàng mắt cua đánh bóng | Chạm khắc thủ công hoa văn song long | Đồ tế tự trang nghiêm trên bàn thờ gia tiên xứ Quảng |
| Súng thần công và pháo lệnh | Đồng hợp kim chịu lực áp suất cao | Đúc nòng dày nguyên khối, tiện cơ khí | Tái hiện hiện vật lịch sử bảo vệ bờ cõi thời chúa Nguyễn |
Bí quyết giữ nhiệt và kỹ thuật rót khuôn
Khi khuôn đúc đã được nung chín đỏ trong lò than củi suốt nhiều ngày đêm, công đoạn nấu đồng bắt đầu được tiến hành. Than dùng để đốt lò phải là loại than đá hoặc than củi gỗ chắc giữ nhiệt lâu, cung cấp nhiệt lượng liên tục để làm nóng chảy hàng tạ đồng thau trong nồi nấu bằng đất chịu lửa.
Khoảnh khắc quan trọng nhất chính là khi rót đồng. Dưới sự chỉ huy chuẩn xác của các bậc nghệ nhân đúc đồng Phước Kiều, những người thợ lực lưỡng nâng gáo rót đồng sôi nóng rực với ánh lửa chói lòa, đổ một dòng liền mạch và dứt khoát vào miệng khuôn đúc. Dòng kim loại lỏng len lỏi vào từng kẽ hoa văn chi tiết, định hình nên sản phẩm đồng hoàn chỉnh trước khi được làm nguội từ từ trong cát ẩm.
Nghệ thuật thẩm âm cồng chiêng vang danh của làng đúc đồng Phước Kiều
Nhắc đến Phước Kiều là nhắc đến thánh địa chế tác cồng chiêng cho toàn bộ đồng bào các dân tộc vùng Trường Sơn và Tây Nguyên. Đây là niềm tự hào độc nhất vô nhị mà không một làng nghề đúc đồng nào khác trên lãnh thổ Việt Nam có thể sánh kịp.
Đôi tai thẩm âm tinh tường của nghệ nhân
Đúc ra một chiếc chiêng bằng phẳng là việc nhiều người thợ có thể làm được, nhưng biến chiếc chiêng vô tri ấy thành một nhạc khí có linh hồn biết cất lên tiếng hát đúng điệu của từng buôn làng thì chỉ có đôi bàn tay và đôi tai của thợ Phước Kiều mới làm nên chuyện. Công đoạn này được giới trong nghề gọi bằng cụm từ đầy tôn kính là thẩm âm và dạy tiếng cho chiêng.
Để thực hiện công việc này, nghệ nhân phải sở hữu đôi tai thẩm âm thiên bẩm cùng một vốn hiểu biết sâu sắc về văn hóa tâm linh của đồng bào thiểu số. Bằng việc dùng chiếc búa gỗ nhỏ gõ nhè nhẹ lên từng vùng trên mặt chiêng, lắng nghe âm ba vọng lại, nghệ nhân có thể phán đoán chính xác vùng kim loại nào đang quá dày hoặc quá mỏng để tiến hành gọt giũa chỉnh sửa.
Bí quyết chỉnh âm cho cồng chiêng Tây Nguyên
Mỗi tộc người như Ê Đê, Ba Na, Gia Rai, Giẻ Triêng hay M nông đều có thang âm, điệu thức và hệ thống cồng chiêng hoàn toàn khác biệt. Chiêng của người Ê Đê đòi hỏi âm thanh phải đanh thép, tiết tấu rộn rã; trong khi chiêng của người Ba Na lại cần tiếng ngân nga trầm ấm, da diết như tiếng gió thổi qua đại ngàn.
Quá trình thẩm âm cồng chiêng Phước Kiều là một cuộc đối thoại kỳ diệu giữa con người và kim loại. Người thợ dùng đe sắt và búa con gõ miệt mài hàng nghìn nhát lên mặt chiêng, uốn nắn từng đường cong mép vành và mài mỏng từng milimét kim loại cho đến khi chiếc chiêng hòa nhịp hoàn hảo vào dàn nhạc cụ của buôn làng, tạo nên sự chuẩn xác tuyệt đối cho dòng sản phẩm cồng chiêng Tây Nguyên Phước Kiều.

Tiếng vang ngân nga trầm hùng qua năm tháng
Nhờ kỹ thuật tôi luyện kim loại đặc biệt, cồng chiêng Phước Kiều có tuổi thọ âm thanh lên đến hàng trăm năm mà không bị lệch tông hay rè tiếng. Dù trải qua mưa nắng khắc nghiệt nơi núi rừng Tây Nguyên, những bộ cồng, bộ chiêng mang dấu ấn của bàn tay thợ xứ Quảng vẫn sừng sững đồng hành cùng các mùa lễ hội đâm trâu, mừng lúa mới, bỏ mả và thổi bùng ngọn lửa sinh hoạt cộng đồng bất diệt.
Bảo tồn và phát huy di sản làng đúc đồng Phước Kiều đương đại
Trong bức tranh phát triển văn hóa và du lịch hiện đại, làng đúc đồng Phước Kiều không ngừng khẳng định sức sống mãnh liệt của mình, kết nối những giá trị thủ công truyền thống với nhịp sống đương đại một cách sáng tạo và đầy bản lĩnh.
Những công trình kỷ lục lưu danh muôn thuở
Bên cạnh các dòng sản phẩm nhạc cụ dân tộc và đồ thờ cúng gia tiên, các nghệ nhân tài hoa của làng nghề đã ghi danh vào kỷ lục văn hóa Việt Nam bằng những tác phẩm đồng đồ sộ mang tầm vóc quốc gia. Nổi bật là đôi súng thần công đúc theo nguyên mẫu vũ khí thời chúa Nguyễn nặng hàng tấn, đại hồng chung khổng lồ dâng tặng thủ đô Hà Nội nhân dịp kỷ niệm một nghìn năm Thăng Long, cùng các mặt trống đồng tinh xảo tái hiện trọn vẹn văn minh Đông Sơn rực rỡ.
Những công trình quy mô lớn này không chỉ chứng minh kỹ thuật đúc đồng điêu luyện đạt tới đỉnh cao của nghệ nhân Phước Kiều, mà còn khẳng định đóng góp to lớn của làng nghề trong việc tôn vinh các biểu tượng lịch sử và bồi đắp lòng tự hào dân tộc.
Gìn giữ tinh hoa qua các thế hệ nghệ nhân
Ý thức được trọng trách bảo tồn vốn cổ, các bậc nghệ nhân ưu tú cùng lớp thợ trẻ tâm huyết tại Phước Kiều đang ngày đêm nỗ lực truyền dạy bí quyết nghề nghiệp cho thế hệ mai sau. Việc đào tạo nghề không chỉ dừng lại ở kỹ năng gõ búa hay làm khuôn, mà quan trọng hơn cả là truyền thụ tình yêu ngọn lửa nghề, đạo đức người thợ luyện kim và niềm say mê gìn giữ di sản đúc đồng xứ Quảng.
Nhiều cơ sở sản xuất trong làng đã chủ động đầu tư cải tiến quy trình công nghệ phụ trợ, xử lý khói bụi thân thiện với môi trường, đồng thời mở rộng thiết kế các mẫu quà tặng lưu niệm mỹ nghệ bằng đồng nhỏ gọn, đáp ứng thị hiếu đa dạng của du khách thập phương khi ghé thăm cung đường di sản miền Trung.
Điểm hẹn văn hóa kết nối di sản miền Trung
Nằm ở vị trí địa lý đắc địa trên tuyến đường du lịch kết nối giữa đô thị cổ Hội An, Thánh địa Mỹ Sơn và thành phố Đà Nẵng, làng đúc đồng Phước Kiều tạo nên một điểm dừng chân văn hóa không thể bỏ qua. Làng nghề cùng với làng rau Trà Quế, làng mộc Kim Bồng, làng gốm Thanh Hà và làng đá mỹ nghệ Non Nước tạo thành chuỗi không gian di sản làng nghề phong phú và đặc sắc bậc nhất miền Trung.
Trên hệ thống cổng thông tin di sản bản địa Đà Nẵng NSSC, công tác quy hoạch bảo tồn không gian văn hóa Phước Kiều đang được tích cực đẩy mạnh. Việc kết hợp giữa trình diễn quy trình đúc đồng truyền thống, biểu diễn hòa tấu cồng chiêng và trải nghiệm mua sắm quà lưu niệm thủ công đang mở ra hướng đi bền vững, giúp ngọn lửa lò đúc bốn trăm năm mãi ngân vang khúc ca trường tồn cùng non sông đất nước.
Trải qua biết bao thăng trầm dâu bể của thời gian, tiếng đập búa nhịp nhàng và ánh lửa rực sáng nơi làng đúc đồng Phước Kiều vẫn ngày đêm gìn giữ linh hồn của kim loại và hồn cốt của văn hóa dân tộc. Đó không chỉ là câu chuyện của một làng nghề thủ công, mà còn là bản anh hùng ca về sự nhẫn nại, tài hoa và khát vọng vươn lên bất diệt của người thợ xứ Quảng kiên trung.
NSSC Đà Nẵng
danang.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Đà Nẵng.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Đà Nẵng.
Bài liên quan
Lễ hội sâm Ngọc Linh - Không gian văn hóa đại ngàn Nam Trà My
Lễ hội sâm Ngọc Linh diễn ra đầu tháng 8 hằng năm tại Nam Trà My, Quảng Nam. Khám phá lễ rước Thần Sâm Kon Pin, cồng chiêng Xơ Đăng và di sản đại ngàn.
Lễ hội Cầu Ngư Đà Nẵng - Di sản tâm linh vạn chài ven vịnh biển
Lễ hội Cầu Ngư Đà Nẵng là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia của ngư dân ven vịnh biển. Khám phá lễ Nghinh Ông, hát Bả Trạo và tín ngưỡng thờ Cá Ông.
Lễ hội đèn lồng phố cổ Hội An - Đêm rằm lung linh bên dòng sông Hoài
Lễ hội đèn lồng phố cổ Hội An diễn ra vào mỗi đêm 14 âm lịch và dịp Tết cổ truyền, thắp sáng đôi bờ sông Hoài bằng hàng vạn chiếc đèn lồng lụa thủ công.



