Bỏ qua đến nội dung

Quế Trà My Quảng Nam - Danh tiếng Cao sơn ngọc quế giữa đại ngàn xứ Quảng

Được mệnh danh là Cao sơn ngọc quế tiến vua từ thời phong kiến, quế Trà My Quảng Nam kết tinh thổ nhưỡng và khí hậu đặc thù vùng núi cao Trường Sơn với hàm lượng tinh dầu thơm nồng đứng đầu Việt Nam.

NSSC Đà NẵngĐăng: Cập nhật lần cuối: 14 phút đọc

Cư dân bản địa thu hoạch và bóc tách vỏ quế Trà My Quảng Nam dưới tán rừng xanh vùng cao

Sinh trưởng trên những sườn núi cao quanh năm mây phủ thuộc vùng rừng thượng nguồn phía tây nam xứ Quảng, quế Trà My Quảng Nam từ hàng trăm năm trước đã nổi danh khắp trong và ngoài nước với mỹ tự Cao sơn ngọc quế tiến vua. Nhờ sự hòa quyện giữa nền đất xám sỏi sạn dưới chân khối núi Ngọc Linh cùng khí hậu mưa ẩm đặc thù, loài cây thân gỗ bản địa này tích tụ hàm lượng tinh dầu thơm nồng và vị cay ngọt thanh tao hiếm nơi nào sánh kịp.

Lịch sử danh tiếng quế Trà My Quảng Nam nơi đại ngàn

Trong dòng chảy lịch sử giao thương và văn hóa cung đình Việt Nam, quế Trà My Quảng Nam không chỉ là một loài cây lâm sản quý của đại ngàn Trường Sơn mà còn là sứ giả hương thơm đưa danh tiếng sản vật xứ Quảng vươn xa qua các hải trình quốc tế. Từ những khu rừng già nguyên sinh của người Ca Dong, Xơ Đăng, những thanh vỏ quế dày đẫm tinh dầu đã xuôi dòng sông lớn về hội tụ tại các thương cảng sầm uất.

Danh hiệu Cao sơn ngọc quế tiến vua

Sử liệu thời các chúa Nguyễn và vương triều nhà Nguyễn ghi nhận vùng rừng núi thượng nguồn phủ Thăng Hoa và phủ Điện Bàn xưa là nơi sản sinh ra giống quế rừng có phẩm chất đứng đầu thiên hạ. Từ thế kỷ XVII đến thế kỷ XVIII, trong thời kỳ hưng thịnh của lịch sử thương cảng quốc tế Hội An thời chúa Nguyễn, vỏ quế khai thác từ vùng núi Trà My được vận chuyển bằng ghe bầu xuôi theo hệ thống sông Thu Bồn xứ Quảng qua lỵ sở dinh trấn Thanh Chiêm để tập kết về các thương điếm tại phố cổ Hội An. Tại đây, các thuyền buôn đến từ Nhật Bản, Trung Hoa, Bồ Đào Nha và Hà Lan luôn săn đón quế xứ Quảng như một mặt hàng hương liệu và dược liệu vương giả bậc nhất phương Đông.

Dưới các triều vua nhà Nguyễn, những thanh quế kẹp tuyển chọn từ những cây quế cổ thụ hàng chục năm tuổi trên núi cao Trà My được triều đình liệt vào hàng cống phẩm thượng hạng và ban tặng danh hiệu Cao sơn ngọc quế tiến vua (nghĩa là ngọc quế quý giá nơi núi cao). Tương truyền, chỉ cần một mảnh nhỏ vỏ quế chính gốc Trà My mài vào chén ngọc hoặc ủ trong tráp gỗ cũng đủ làm tỏa hương thơm ấm áp suốt nhiều tháng ròng nơi cung cấm Phú Xuân.

Tiểu khí hậu và thổ nhưỡng vùng núi Trà My

Không gian địa lý cốt lõi nuôi dưỡng phẩm chất độc bản của quế Trà My Quảng Nam bao gồm địa bàn hai huyện miền núi Bắc Trà My và Nam Trà My cùng các dải đồi núi tiếp giáp thuộc huyện Tiên Phước và huyện Phước Sơn. Cùng nằm trên sườn đông dãy Trường Sơn Nam và chia sẻ mạch nguồn sinh thái với quốc bảo sâm Ngọc Linh Quảng Nam cũng như vùng cây ăn quả danh tiếng bòn bon Tiên Phước Quảng Nam, vùng đất Trà My nằm ở độ cao từ 300 mét đến trên 1.000 mét so với mực nước biển.

Đặc trưng khí hậu nổi bật nhất của tiểu vùng sinh thái này là kiểu thời tiết nhiệt đới gió mùa núi cao "sáng nắng, chiều mưa", tổng lượng mưa trung bình hằng năm rất lớn (đạt từ 3.500 mm đến trên 4.000 mm/năm) và độ ẩm không khí luôn duy trì ở ngưỡng từ 84% đến 88%. Nền đất trồng quế chủ yếu là đất đỏ vàng và đất xám mùn phát triển trên đá mẹ granit và đá biến chất, có tầng đất dày trên 100 cm, độ tơi xốp cao, giàu khoáng chất vi lượng và thoát nước nhanh trên các sườn dốc từ 15 đến 35 độ. Sự kết hợp giữa lượng mưa dồi dào, biên độ nhiệt ngày đêm lớn và nền đất giàu mùn đá granit đã thúc đẩy cây quế bản địa tổng hợp tinh dầu với nồng độ vượt trội.

Tiêu chí bách khoaThông số tự nhiên và di sản của quế Trà My Quảng Nam
Danh xưng lịch sử cổ truyềnCao sơn ngọc quế tiến vua (ngọc quế nơi núi cao xứ Quảng)
Khu vực địa lý phân bố lõiHuyện Bắc Trà My, huyện Nam Trà My, huyện Tiên Phước và huyện Phước Sơn
Điều kiện sinh thái đặc trưngĐộ cao 300 – 1.000 mét, lượng mưa 3.500 – 4.000 mm/năm, đất đỏ vàng trên đá granit
Đặc điểm nhận diện vỏ quếVỏ dày xù xì phủ lớp rêu và địa y màu xám xanh, mặt trong màu vàng sậm đến nâu vàng
Thành phần hóa học chủ đạoHàm lượng tinh dầu vỏ quế cao (4,5% – 9%), hoạt chất Aldehyt Cinnamic đạt trên 85%
Cộng đồng cư dân gắn bóĐồng bào các dân tộc Ca Dong, Xơ Đăng, Co và cư dân miền núi xứ Quảng
Văn bằng bảo hộ quốc giaGiấy chứng nhận Chỉ dẫn địa lý Trà My số 00029 của Cục Sở hữu trí tuệ

Hình thái vỏ và tinh dầu của quế Trà My Quảng Nam

Sự khác biệt rõ nét giữa quế Trà My Quảng Nam với các vùng quế khác trên dải đất miền Trung như quế Trà Bồng Quảng Ngãi hay các vùng quế phía Bắc thể hiện ngay ở đặc điểm hình thái thực vật, độ dày của lớp vỏ thân và tỷ lệ hoạt chất thơm tích tụ trong các túi tiết tinh dầu.

Kỹ thuật bóc lớp vỏ quế Trà My dày đẫm tinh dầu có bề mặt phủ rêu và địa y màu xám xanh
Kỹ thuật bóc lớp vỏ quế Trà My dày đẫm tinh dầu có bề mặt phủ rêu và địa y màu xám xanh

Lớp vỏ phủ rêu và cấu trúc quế ống

Cây quế bản địa vùng Trà My là loài cây gỗ nhỡ đến gỗ lớn sống lâu năm thuộc họ Long não (Lauraceae), thân cây thẳng, tán lá hình tháp đều đặn. Lá quế Trà My có phiến lá to, dày và cứng, hình bầu dục thuôn dài với ba gân chính nổi rõ từ gốc lá đến chóp lá, mặt trên xanh bóng đậm và khi vò nhẹ đã tỏa mùi thơm nồng ấm. Đối với những cây quế trưởng thành từ 10 năm đến trên 20 năm tuổi, lớp vỏ thân đạt độ dày từ 5 mm đến trên 10 mm, thớ vỏ mịn và rất nặng tay do chứa đẫm nhựa thơm.

Dấu hiệu nhận diện tự nhiên đặc trưng nhất của vỏ quế Trà My Quảng Nam chính là bề mặt vỏ ngoài hơi xù xì, màu xám nâu và được bao phủ bởi lớp rêu và địa y màu xám xanh loang lổ tự nhiên (càng xuống gần gốc cây, mật độ địa y bám trên vỏ càng dày do độ ẩm cao của rừng núi Trà My). Mặt trong của thanh vỏ quế khi mới bóc có màu vàng nhạt đến vàng sậm, sau quá trình tiếp xúc với không khí và phơi khô tự nhiên sẽ chuyển sang màu nâu vàng bóng mượt như sừng, tạo thành các dạng phẩm cấp truyền thống gồm vỏ quế kẹp và quế ống Trà My có mặt cắt ngang lộ rõ tầng dầu sẫm màu.

Hàm lượng tinh dầu và hoạt chất Aldehyt Cinnamic

Các kết quả phân tích hóa lý từ cơ quan chuyên môn và hồ sơ sở hữu trí tuệ cho thấy hàm lượng tinh dầu vỏ quế tại vùng núi Trà My đạt mức cực kỳ ấn tượng, dao động từ 4,5% đến trên 9,0% (thậm chí ở những cây quế cổ thụ lâu năm tại các xã vùng cao như Trà Leng, Trà Dơn, Trà Giáp, tỷ lệ tinh dầu trong vỏ thân phần gốc có thể vượt ngưỡng này). Tinh dầu quế Trà My ở trạng thái nguyên chất là chất lỏng sánh màu vàng tươi đến vàng nâu, có tỷ trọng nặng hơn nước và mùi thơm nồng nàn, lưu hương bền bỉ.

Trong cấu trúc hóa học của tinh dầu, hoạt chất Aldehyt Cinnamic (cinnamaldehyde) đóng vai trò thành phần chủ đạo, chiếm tỷ lệ từ 80% đến trên 90% tổng lượng tinh dầu. Chính nồng độ hoạt chất Aldehyt Cinnamic tinh khiết kết hợp cùng các hợp chất eugenol, linalool và cinnamyl acetat tự nhiên đã mang lại cho miếng vỏ quế Trà My hương vị đa tầng độc đáo: khi nhấm thử nơi đầu lưỡi sẽ cảm nhận vị cay nồng ấm áp lan tỏa nhanh chóng, nhưng hoàn toàn không gây rát bỏng mà chuyển dần sang vị ngọt thanh và béo dịu đọng lại rất lâu trong vòm họng.

  • Phân lớp vỏ quế theo vị trí thân cây: Vỏ quế phần thân dưới (quế hạ) và phần thân giữa (quế trung) của những cây trên 15 năm tuổi có độ dày lớn nhất, tập trung các túi tiết tinh dầu đậm đặc làm nên dòng vỏ quế kẹp và quế ống Trà My danh tiếng.
  • Đặc tính lý hóa của tinh dầu: Sánh đặc, màu vàng óng, giàu hoạt chất Aldehyt Cinnamic tự nhiên có khả năng kháng khuẩn sinh học và giữ hương thơm tự nhiên suốt nhiều năm trong điều kiện bảo quản khô ráo.
  • Cấu trúc gân lá và tán cây giống gốc: Lá to bản, đầu lá nhọn hoặc hơi tù, ba gân dọc nổi rõ và song song kéo dài gần tới đỉnh lá, giúp phân biệt chuẩn xác nguồn gen quế gốc bản địa với các giống quế lai tạp.

Tập quán trồng và thu hoạch quế Trà My Quảng Nam

Đối với cộng đồng các dân tộc thiểu số sinh sống lâu đời trên dải đất Bắc Trà My và Nam Trà My, cây quế không đơn thuần là một loài cây lâm nghiệp mà là biểu tượng của sự gắn kết thế hệ và văn hóa ứng xử hài hòa với rừng núi. Từ những khu căn cứ lịch sử như Căn cứ Khu ủy Khu V tại Nước Oa Bắc Trà My cho đến các bản làng sườn cao, hương quế luôn hiện diện trong từng nếp nhà sàn.

Những ống vỏ quế Trà My tự cuộn tròn được phơi khô tự nhiên để giữ trọn hàm lượng tinh dầu quý
Những ống vỏ quế Trà My tự cuộn tròn được phơi khô tự nhiên để giữ trọn hàm lượng tinh dầu quý

Rừng quế cổ thụ trong đời sống bản địa

Trong đời sống văn hóa truyền thống, những cánh rừng quế cổ thụ người Ca Dong và người Xơ Đăng tại các xã Trà Giáp, Trà Ka, Trà Giác (Bắc Trà My) hay Trà Leng, Trà Dơn, Trà Vân (Nam Trà My) được cộng đồng trân trọng gọi là "của để dành" hoặc "vườn quế hồi môn" truyền từ đời cha ông cho con cháu. Theo phong tục bản địa, mỗi khi trong gia đình có một đứa trẻ chào đời hoặc khi con cái đến tuổi trưởng thành lập gia thất, cha mẹ lại cùng con lên sườn núi dốc phát dọn thực bì dưới tán rừng để gieo trồng một vạt quế mới hàng trăm gốc.

Đáng chú ý, tại nhiều thôn nóc vùng cao, người dân vẫn gìn giữ những khu rừng quế cổ thụ có tuổi đời từ 30 năm đến gần 100 năm tuổi, thân cây to lớn hai người ôm không xuể và cao vút hàng chục mét giữa đại ngàn. Những cây quế cổ thụ này được buôn làng bảo vệ nghiêm ngặt để làm "cây mẹ" cung cấp nguồn hạt giống thuần chủng vào khoảng tháng Hai, tháng Ba hằng năm, tuyệt đối không đốn hạ hay bóc vỏ nhằm duy trì mạch nguồn di truyền quý giá của tổ tiên.

Kỹ thuật bóc vỏ và phơi khô tự nhiên

Quy trình thu hoạch và sơ chế quế Trà My Quảng Nam tuân thủ chặt chẽ nhịp điệu sinh học của cây rừng để bảo toàn tối đa hàm lượng tinh dầu vỏ quế. Cây quế thường phải sinh trưởng từ 8 đến 15 năm tuổi trở lên mới bước vào kỳ khai thác vỏ chất lượng cao. Một năm có hai vụ thu hoạch chính: vụ tiên (vụ xuân hạ từ tháng 3 đến tháng 4 âm lịch) và vụ hậu (vụ thu từ tháng 7 đến tháng 8 âm lịch) — đây là hai thời điểm cây quế đang trong chu kỳ dẫn nhựa mạnh, lớp tượng tầng mềm ẩm giúp việc tách vỏ ra khỏi thân gỗ diễn ra thuận lợi mà không làm gãy nứt thanh quế.

Khi thu hoạch, những người thợ lành nghề dùng dao nhọn chuyên dụng và nêm vát bằng gỗ cứng hoặc sừng trâu để rạch các đường dọc và đường vòng quanh thân cây theo kích thước chuẩn khoảng 40 đến 50 cm, sau đó khéo léo lách tách từng mảng vỏ nguyên vẹn. Vỏ quế tươi đưa từ rừng về không bao giờ phơi trực tiếp dưới ánh nắng gay gắt buổi trưa để tránh làm bay hơi hoạt chất Aldehyt Cinnamic; thay vào đó, người dân xếp vỏ nơi thoáng gió, phơi dưới nắng nhẹ buổi sớm và hong trong bóng râm để thanh vỏ tự cuộn tròn lại thành từng ống quế đều đặn hoặc ép trong khuôn tre thành những thanh quế kẹp phẳng phiu, thơm ngát.

Chỉ dẫn địa lý và bảo tồn quế Trà My Quảng Nam

Để bảo vệ danh tiếng lịch sử hàng trăm năm của sản vật đại ngàn và ngăn chặn sự pha trộn với các giống quế ngoại lai, tỉnh Quảng Nam cùng các cơ quan khoa học trung ương đã thiết lập hệ thống bảo hộ sở hữu trí tuệ đồng bộ gắn liền với quy hoạch vùng bảo tồn nguồn gen quế gốc.

Bảo hộ chỉ dẫn địa lý số 00029

Dấu mốc pháp lý quan trọng nhất khẳng định vị thế thương hiệu quốc gia của sản vật này là vào ngày 13 tháng 10 năm 2011, Cục Sở hữu trí tuệ (Bộ Khoa học và Công nghệ) đã ban hành Quyết định số 1919/QĐ-SHTT cấp Giấy chứng nhận đăng ký chỉ dẫn địa lý Trà My số 00029 cho sản phẩm quế, và tiếp tục sửa đổi, mở rộng phạm vi bảo hộ cho sản phẩm vỏ quế vào năm 2015. Khu vực địa lý được bảo hộ bao gồm các xã trồng quế trọng điểm thuộc bốn huyện Bắc Trà My, Nam Trà My, Tiên Phước và Phước Sơn.

Theo quy chế quản lý chỉ dẫn địa lý Trà My số 00029, chỉ những sản phẩm vỏ quế được khai thác từ giống quế bản địa trồng trong phạm vi bản đồ khu vực địa lý, đạt độ tuổi khai thác quy định, có bề mặt mang lớp rêu và địa y màu xám xanh đặc trưng và đáp ứng ngưỡng tối thiểu về hàm lượng tinh dầu cũng như tỷ lệ hoạt chất thơm mới được phép gắn lô-gô và tem truy xuất chỉ dẫn địa lý.

Bảo tồn nguồn gen quế gốc vùng cao

Song song với công tác bảo hộ pháp lý, chiến lược bảo tồn nguồn gen quế bản địa đang được chính quyền địa phương và cộng đồng cư dân vùng cao triển khai sâu rộng thông qua việc tuyển chọn, đánh số và công nhận hàng trăm cây trội, cây đầu dòng từ các khu rừng quế cổ thụ người Ca Dong và người Xơ Đăng. Hạt giống thu hái từ hệ thống rừng giống chuyển hóa và cây đầu dòng được ươm tạo tại các vườn ươm tập trung theo tiêu chuẩn lâm sinh nghiêm ngặt, cung cấp hàng triệu cây con thuần chủng mỗi năm để phục hồi những cánh rừng quế đại ngàn.

Bên cạnh đó, các giá trị văn hóa bản địa xoay quanh cây quế truyền thống cũng được tôn vinh thông qua các ngày hội văn hóa vùng cao, kết nối câu chuyện lịch sử của Cao sơn ngọc quế tiến vua với không gian sinh thái rừng đầu nguồn. Trên hành trình số hóa và gìn giữ di sản văn hiến xứ Quảng, chuyên trang Đà Nẵng NSSC tiếp tục lưu trữ và lan tỏa hệ thống tri thức bách khoa về quế Trà My Quảng Nam như một biểu tượng trường tồn của hương sắc đại ngàn và trí tuệ cư dân bản địa Việt Nam.

Chia sẻ:
ĐC

NSSC Đà Nẵng

danang.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Đà Nẵng.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Đặc sản Đà Nẵng.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất