Bê thui Cầu Mống - Nghệ thuật thui bê củi dâu trứ danh bên sông Thu Bồn
NSSC Đà NẵngĐăng: Cập nhật lần cuối: 15 phút đọc

Trong bức tranh văn hóa ẩm thực truyền thống của vùng đồng bằng duyên hải miền Trung, bê thui Cầu Mống giữ vị thế như một tuyệt tác nghệ thuật chế biến bằng lửa và khói củi dâu bên dòng sông cái. Sự kết hợp hoàn hảo giữa lát thịt bê hai tầng chín tái hồng đào với lớp da vàng rơm trong suốt, cuốn cùng bánh tráng mỏng, rau sống bản địa và chấm đẫm chén mắm cái cá cơm đã làm nên danh tiếng vang xa suốt nhiều thập kỷ.
Nguồn gốc địa danh và mạch nguồn lịch sử của bê thui Cầu Mống
Danh tiếng của bê thui Cầu Mống gắn liền với không gian địa lý trù phú của vùng đồng bằng hạ lưu sông Thu Bồn, nơi những bãi bồi phù sa màu mỡ gặp gỡ trục giao thương huyết mạch Bắc – Nam. Trải qua hơn nửa thế kỷ lưu truyền, món ăn đã trở thành niềm tự hào văn hóa của cư dân vùng đất Điện Bàn – Đà Nẵng.
Thị tứ bên cầu cổ và bãi bồi Thu Bồn
Về mặt địa danh học lịch sử, tên gọi Cầu Mống bắt nguồn từ một cây cầu cổ có dáng uốn cong như hình cầu vồng (cầu mống) được xây dựng từ thời Pháp thuộc tại khu vực làng Cầu Mống Điện Bàn (thuộc xã Điện Phương, Điện Bàn, nằm sát bờ bắc sông Thu Bồn xứ Quảng và gần chân cầu Câu Lâu trên tuyến đường thiên lý Bắc – Nam). Nằm cách lỵ sở cổ dinh trấn Thanh Chiêm và đô thị phố cổ Hội An chỉ vài cây số, thị tứ Cầu Mống từ lâu đã là trạm dừng chân giao thương sầm uất kết nối các vùng nông thôn trù phú của xứ Quảng với trung tâm đô thị bên bờ sông Hàn Đà Nẵng.
Vào khoảng thập niên 1950 – 1960, từ tập quán chăn nuôi bò đàn trên những cánh đồng cỏ non dọc bãi bồi ven sông Thu Bồn và vùng đất bãi bồi Gò Nổi — quê hương của bậc đại thần trung liệt Hoàng Diệu, các nghệ nhân dân gian tại làng Cầu Mống Điện Bàn đã sáng tạo nên phương pháp thui bê nguyên con bằng củi dâu tằm khô. Nhờ hương vị độc đáo và kỹ thuật giữ nhiệt điêu luyện, danh tiếng của nghề thui bê nơi đây nhanh chóng lan tỏa khắp miền Trung, được người dân bản địa tôn vinh ngang hàng với những di sản ẩm thực lâu đời nhất của vùng đất Quảng Nam – Đà Nẵng.
Đồng cỏ phù sa và tập quán nuôi bê đọt mía
Nền tảng tự nhiên tạo nên chất lượng thịt thượng hạng của bê thui Cầu Mống chính là hệ sinh thái bãi bồi ven sông Vũ Gia – Thu Bồn. Hàng năm, sau mỗi mùa mưa lũ đi qua, dòng sông mẹ lại bồi đắp lên các cồn bãi Điện Phương, Điện Minh, Gò Nổi và Duy Xuyên một lớp bùn phù sa mịn màng, giúp các thảm cỏ mật, cỏ sữa và ngô bãi mọc lên xanh mướt. Đàn bò và bê con được chăn thả tự do trên những bãi cỏ tự nhiên ngập nắng và uống nguồn nước sông trong lành nên cơ bắp phát triển săn chắc, hoàn toàn không tích tụ mỡ thừa.
Đặc biệt, trong tri thức chăn nuôi dân gian của cư dân vùng làng Cầu Mống Điện Bàn, những con bê non ăn đọt mía (hoặc thân cây bắp nếp non tươi) trong khoảng vài tuần cuối trước khi tuyển chọn luôn cho chất lượng thịt vượt trội. Nguồn đường tự nhiên và khoáng chất dồi dào trong ngọn mía non xứ Quảng thấm vào từng thớ cơ giúp thịt bê có độ ngọt dịu thanh tao, mùi thơm sữa nhẹ nhàng và thớ thịt mềm mại hiếm nơi nào sánh kịp.
Tuyển chọn nguyên liệu bản địa và hệ gia vị của bê thui Cầu Mống
Để kiến tạo nên một mâm bê thui Cầu Mống đạt chuẩn mực truyền thống, các nghệ nhân xứ Quảng tuân thủ nghiêm ngặt quy chuẩn tuyển chọn từ trọng lượng con bê, loại củi đốt lò cho đến chén nước chấm và đĩa rau sống đi kèm. Sự giao hòa giữa sản vật đồng bãi trung du và hương vị biển khơi đã làm nên cốt cách riêng biệt của món ăn.
Tiêu chuẩn bê tơ và nguồn củi dâu xứ Quảng
Nguyên liệu cốt lõi bắt buộc phải là những con bê non ăn đọt mía có độ tuổi từ năm đến sáu tháng tuổi, trọng lượng hơi dao động chuẩn xác trong khoảng 25 đến 35 ki-lô-gam. Theo kinh nghiệm truyền đời của các bậc nghệ nhân cao niên, nếu chọn bê quá nhỏ dưới 25 ki-lô-gam thì cấu trúc sợi cơ chưa hoàn thiện khiến thịt sau khi thui dễ bị nhão và lớp bì thiếu độ giòn; ngược lại, nếu bê đã lớn trên 40 ki-lô-gam thì thớ thịt bắt đầu chuyển sang tính chất thịt bò trưởng thành, lớp da dày và dai cứng, làm mất đi độ mềm ngọt đặc trưng.
Yếu tố thứ hai tạo nên hương thơm không thể trộn lẫn của món ăn là củi dâu tằm khô được thu gom từ các vùng trồng dâu nuôi tằm lâu đời dọc bãi sông Thu Bồn gắn liền với làng lụa Mã Châu và vùng Gò Nổi. Gỗ cây dâu tằm sau khi đốn hạ và phơi khô tự nhiên dưới nắng miền Trung có kết cấu thớ gỗ chắc, khi bén lửa tạo ra ngọn lửa hồng đượm, nhiệt lượng tỏa đều, cực kỳ ít khói đen và tỏa ra làn hương thảo mộc dịu ngọt thấm sâu vào lớp bì bê. Bên trong khoang bụng bê trước khi khâu kín để đưa lên giàn quay còn được nhồi các loại lá thơm bản địa như sả cây đập dập, lá ổi non và lá chanh tươi nhằm thanh lọc mùi gây và ướp hương từ bên trong.

Linh hồn mắm cái cá cơm và rau sống Trà Quế
Nếu phần thịt bê thui là phần xác hoàn mỹ thì chén mắm cái cá cơm (mắm nêm nguyên chất) chính là linh hồn quyết định bản sắc của món ăn. Nguồn mắm cái thượng hạng được tuyển chọn từ những vựa nước mắm truyền thống dọc bờ biển Cửa Đại, Bình Minh hoặc làng nước mắm Nam Ô Đà Nẵng — nơi nổi danh với sản vật nước mắm Nam Ô Đà Nẵng ủ chượp từ cá cơm than tươi rói đánh bắt gần đảo Cù Lao Chàm. Mắm cái được gạn lọc kỹ phần xác cá, hòa quyện cùng thơm (dứa) băm nhuyễn, tỏi lý sơn giã dập, ớt sừng đỏ nướng, gừng tươi xay mịn, mè rang vàng và vài giọt cốt chanh tươi để tạo vị mặn ngọt hài hòa, cay nồng dậy hương.
Đi kèm với chén nước chấm trứ danh là đĩa rau sống xứ Quảng hội tụ hơn mười loại thảo mộc và quả xanh bản địa được hái tươi mỗi sáng từ làng rau Trà Quế và các vườn quê Điện Bàn. Thành phần không thể thiếu gồm chuối chát khế chua thái lát mỏng tang ngâm nước chanh cho trắng giòn, rau húng lủi, diếp cá, tía tô, cải con, xà lách, giá đỗ, dưa leo và đặc biệt là những cọng ngồng tỏi tươi xanh non cùng ớt xanh sừng trâu. Toàn bộ phần thịt và rau được gói gọn trong lớp bánh tráng nhỏ Điện Bàn (bánh tráng gạo mỏng dẻo có thể cuốn trực tiếp không cần nhúng nước, tương đồng với truyền thống làm bánh tại làng bánh tráng Túy Loan Hòa Vang).
| Thành phần cấu trúc món ăn | Xuất xứ địa lý và nguồn nguyên liệu bản địa | Đặc trưng cảm quan và vai trò điều vị trong mâm bê thui |
|---|---|---|
| Bê non ăn đọt mía | Vùng bãi bồi ven sông Thu Bồn, Gò Nổi, Điện Bàn, Duy Xuyên | Bê tơ 5–6 tháng tuổi (25–35 kg), cơ thịt săn mềm, vị ngọt thanh tự nhiên, không ngậy mỡ |
| Củi dâu tằm khô | Vùng bãi dâu ven sông Thu Bồn, Duy Xuyên, Gò Nổi | Cháy đượm than hồng, tỏa nhiệt ổn định, khói thơm dịu giúp lớp da bê chuyển màu vàng rơm |
| Thịt hồng đào hai tầng và da bê vàng rơm | Chế tác bởi nghệ nhân làng Cầu Mống Điện Bàn | Lớp da ngoài trong suốt giòn sần sật, lớp thịt sát da chín mềm và lớp thịt trong tái hồng ngọt mọng |
| Mắm cái cá cơm | Làng chài ven biển Cửa Đại, Bình Minh và Nam Ô | Mắm cá cơm nguyên chất pha tỏi, ớt nướng, gừng xay, thơm băm và mè rang tạo vị đậm đà |
| Bánh tráng nhỏ Điện Bàn | Các lò tráng bánh thủ công vùng Điện Bàn, Hòa Vang | Tráng mỏng từ bột gạo tẻ quê, dẻo dai tự nhiên, ôm trọn cuốn thịt bê và rau sống mà không rách |
| Chuối chát khế chua và rau sống | Vườn nông sản bản địa Điện Bàn và làng rau Trà Quế | Vị chát dịu của chuối sứ non, vị chua thanh của khế và hương tinh dầu thảo mộc cân bằng đạm |
Nghệ thuật canh lửa củi dâu và bản sắc cảm quan bê thui Cầu Mống
Giá trị di sản nghề thủ công của bê thui Cầu Mống hội tụ rõ nét nhất ở kỹ thuật điều khiển nhiệt lượng trong suốt bốn đến năm giờ đồng hồ bên lò lửa hồng. Không một thiết bị đo nhiệt hiện đại nào có thể thay thế được đôi mắt quan sát sắc da, đôi tai lắng nghe tiếng mỡ xèo và cảm nhận khoảng cách lửa của người nghệ nhân lành nghề.
Kỹ thuật chêm lửa xoay trục giữ trọn độ ẩm tự nhiên
Sau khi con bê tơ được làm sạch, nhồi lá thảo mộc vào bụng, khâu kín và xiên cố định qua trục sắt dài gác lên giàn lò gạch, người thợ bắt đầu công đoạn đốt củi dâu tằm khô và điều tiết than hồng. Nguyên tắc sống còn của nghề thui bê Cầu Mống là không bao giờ để ngọn lửa bùng cao liếm trực tiếp vào thân bê gây cháy sém lớp bì bên ngoài trong khi phần thịt bên trong còn sống lạnh; đồng thời cũng không để lửa quá yếu khiến thời gian thui kéo dài làm hơi nước thoát hết ra ngoài, khiến thớ thịt bị khô xác và bở.
Người nghệ nhân phải túc trực liên tục bên lò để thực hiện kỹ thuật "chêm lửa" — tức là phân bổ lượng than củi dâu nhiều hơn ở phần đùi và phần vai (những vùng cơ dày lâu chín), giảm bớt than ở phần bụng và phần sườn mỏng, kết hợp xoay trục quay nhịp nhàng theo tốc độ ổn định. Trong quá trình da bê căng phồng dưới sức nóng của than củi dâu, người thợ dùng kim xăm chuyên dụng châm nhẹ lên những điểm tụ hơi dưới lớp bì để khí nóng thoát đều, giúp bề mặt da phẳng mịn, thấm đều lớp mỡ tự nhiên tiết ra và chuyển dần sang sắc vàng hổ phách óng ả.

Chuẩn mực da vàng rơm và thịt hồng đào hai tầng
Một con bê sau khi rời giàn lửa được đánh giá là đạt tới đỉnh cao nghệ thuật bê thui Cầu Mống khi hội đủ các tiêu chuẩn khắt khe về cả thị giác, khứu giác lẫn kết cấu vật lý. Nhìn từ bên ngoài, toàn bộ lớp da bê vàng rơm phải có độ bóng mượt, màu vàng óng đều đặn từ đầu đến chân, khi ấn nhẹ có độ đàn hồi trong suốt như hổ phách, hoàn toàn không có vết đen của muội than hay vết nứt rách.
Khi người thợ dùng con dao bản mỏng sắc bén thực hiện kỹ thuật thái lạng từng lát thịt mỏng to bản ngay lúc khối thịt còn bốc khói ấm nóng, mặt cắt của mỗi lát thịt lộ rõ cấu trúc thịt hồng đào hai tầng tuyệt mỹ. Lớp ngoài cùng là viền da bê vàng rơm giòn sần sật nhưng nhai rất mềm răng; tiếp đến là lớp gân mỡ mỏng trong veo; kế bên là tầng thịt chín nâu hồng thơm lừng mùi sả, lá ổi và khói củi dâu; và trong cùng là tầng thịt tái hồng đào tươi nhuận, giữ trọn độ ngọt mọng nước tự nhiên của bê non ăn đọt mía.
Văn hóa thưởng thức và vị thế di sản của bê thui Cầu Mống
Trong đời sống văn hóa tinh thần của người dân đất Quảng, bê thui Cầu Mống không chỉ là món ăn đặc sản nổi tiếng trên dải đất miền Trung mà còn là biểu tượng của lòng hiếu khách, sự hào sảng và tình cảm gắn kết cộng đồng trong những dịp lễ trọng.
Nghệ thuật cuốn bánh tráng nhỏ và ngũ vị xứ Quảng
Tập quán thưởng thức bê thui Cầu Mống của người dân bản địa mang đậm nét dân dã nhưng vô cùng tinh tế trong cách phối hợp các tầng cấu trúc nguyên liệu. Trên lòng bàn tay, thực khách trải một lá bánh tráng nhỏ Điện Bàn mỏng dẻo, đặt lên trên một lát rau xà lách, vài ngọn rau thơm Trà Quế, một lát chuối chát khế chua, cọng ngồng tỏi tươi rồi gắp một lát thịt hồng đào hai tầng có đủ cả phần nạc, phần gân mềm và viền da bê vàng rơm đặt vào chính giữa.
Cuốn bánh tráng được gói vừa vặn rồi chấm ngập vào chén mắm cái cá cơm dậy mùi gừng tỏi ớt, đôi khi cắn kèm thêm một lát tỏi trắng hoặc trái ớt xanh giòn cay và nhấp một ngụm rượu Hồng Đào Quảng Nam nồng ấm. Ngay khoảnh khắc đầu tiên, vị giác được đánh thức bởi độ giòn sần sật của da bê, vị ngọt mềm thanh khiết của thịt bê tơ hòa quyện cùng vị chát nhẹ của chuối non, vị chua thanh của khế, hương thơm thảo mộc của rau sống và hậu vị mặn mòi, cay nồng bùng nổ từ mắm cái.
Cùng với những món ăn trứ danh như mì Quảng, cơm gà Hội An, cao lầu Hội An, bánh tráng cuốn thịt heo Đà Nẵng, gỏi cá Nam Ô hay bún mắm nêm Đà Nẵng, đĩa bê thui luôn hiện diện trang trọng trong các dịp cưới hỏi, tân gia, lễ kỵ tổ tiên và các kỳ lễ hội truyền thống ven sông như lễ hội Bà Thu Bồn hay lễ hội đình làng Túy Loan Hòa Vang.
Bảo tồn nghề thui bê thủ công truyền thống
Trước sự phát triển mạnh mẽ của đời sống đô thị hiện đại, việc bảo tồn giá trị nguyên bản của nghề làm bê thui Cầu Mống truyền thống đang được cộng đồng nghệ nhân và chính quyền địa phương chú trọng thông qua các giải pháp thiết thực.
- Duy trì vùng chăn nuôi bê tơ sinh thái dọc bãi bồi sông Thu Bồn: Bảo vệ các cánh đồng cỏ tự nhiên và vùng trồng mía, trồng bắp tại bãi bồi Gò Nổi, Điện Bàn, Duy Xuyên nhằm đảm bảo nguồn cung bê non ăn đọt mía đạt chuẩn chất lượng truyền thống.
- Gìn giữ kỹ thuật thui bê bằng củi dâu tằm và bí quyết pha mắm cái: Khuyến khích các gia tộc lâu năm tại làng Cầu Mống Điện Bàn truyền dạy trọn vẹn kỹ thuật canh lửa củi dâu, kỹ thuật lạng thịt hai tầng và bí quyết ủ pha mắm cái cá cơm nguyên chất cho thế hệ kế cận.
- Tôn vinh thương hiệu văn hóa ẩm thực gắn với du lịch di sản xứ Quảng: Kết nối không gian văn hóa ẩm thực Cầu Mống với hành trình khám phá các làng nghề cổ ven sông như làng đúc đồng Phước Kiều, làng gốm Thanh Hà và quần thể danh thắng danh thắng Ngũ Hành Sơn hay rừng dừa Bảy Mẫu.
Trải qua bao biến thiên của lịch sử bên nhịp cầu cổ bắc qua dòng sông Thu Bồn, bê thui Cầu Mống vẫn giữ vẹn nguyên hương thơm mộc mạc của khói củi dâu tằm, sắc vàng rơm giòn rụm của lớp bì trong suốt và vị ngọt đậm đà của tình đất, tình người xứ Quảng. Để tìm hiểu sâu hơn hệ thống tư liệu bách khoa chuẩn xác về văn hóa ẩm thực, đặc sản vùng miền, lịch sử và danh nhân bản địa, độc giả có thể truy cập trực tiếp vào chuyên trang Đà Nẵng NSSC thuộc mạng lưới cổng thông tin quốc gia.
NSSC Đà Nẵng
danang.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Đà Nẵng.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Ẩm thực Đà Nẵng.
Bài liên quan
Sông Hàn Đà Nẵng - Dải lụa xanh lịch sử chảy giữa lòng đô thị biển
Sông Hàn Đà Nẵng khởi nguồn từ ngã ba hợp lưu sông Cẩm Lệ, sông Cầu Đỏ và sông Vĩnh Điện, chảy ngược về phía bắc đổ ra vịnh biển Tiên Sa thơ mộng.
Bãi biển Mỹ Khê Đà Nẵng - Đường cong cát trắng quyến rũ bên chân sóng biển Đông
Bãi biển Mỹ Khê Đà Nẵng trải dài bên chân bán đảo Sơn Trà với dải cát trắng mịn, làn nước xanh trong và nét văn hóa làng chài miền biển lâu đời.
Chùa Cầu Hội An - Tuyệt tác kiến trúc thượng gia hạ kiều bốn thế kỷ
Chùa Cầu Hội An gây ấn tượng với kiến trúc thượng gia hạ kiều bắc qua lạch nước cổ, kết tinh giao thoa văn hóa Việt, Nhật, Hoa suốt hơn bốn trăm năm.



